Ga direct naar de content

Jrg. 53, editie 2669

Geplaatst als type:
Geschreven door:
Gepubliceerd om: november 6 1968




6 november 1968

53e jrg.

No. 2669

Verschijnt wekelijks


H. C. Bos; L. H. Klaassen;
H. W. Lambers; P. J. Montagne A. de Wit.



I IVI 1Ç17.

A. de Wit.

efficuent development research


P. A. de Ruiter.


F. Collin; J. E. Mertens de wilmars;

Op 8 november a.s. vindt aan de Nederlandse Economische hogeschool de

J. van Tichelen; R. Vandeputte; A. J. Vlerick

erepromotie plaats van
Hol/is B. Chenery (Harvard). Promotor

bij deze gelegenhèid is Prof. Dr. J. Tinbergen, van wiens hand het onder-

staande artikel is, gewijd aan het werk van Chenery.

J. Geluck.

On November 8 this year Professor Hollis B. Chenery, now at Harvard,

will receive an honorary degree from the Netherlands School of Economics.

This seemS to be a good occasion to inform our readers on the remarkable


progress achieved in development research mainly due to Chenery. By

development research 1 understand theoretical and empirical research on

the process of socio-economic development. Such research is badly needed

1f we want to improve the policies pursued by developing as well ‘as develop-
Prof. Dr. J. Tinbergen:
ed countries in order to accelerate the formers development and so to



contribute to a less divided world in the coming decades. The need for this


type of research has been stressed recently ina dramatic way by the famous
economist-sociologist Gunnar Myrdal
who has also formulated a num-

ber of conditions which further research has to satisfy in order to beeffective.







van de
It will be the main theme of this article that the most efficient type of

research in this field that so far has been conducted is the work of Chenery

and his associates over the last fifteen years. One general characteristic of
Marcuse, Wemeisfelder en de eco-
this work is that It intimately combines theory and observation, so as to
met een naschrift van Prof.
profit by the mutual check of these two wingS of knowledge

the well-
Dr. J. Wenielsfelder …………
known reason for the success of the natural sciences and, more recently,
some of the social scienceS. Another general characteristic of Chenery’s

Drs J. Passenier
work is the intimate link between research and application, in this case on
policy and policy advices. In view of the primitive state of our knowledge

Dalmulder en de uitbreiding van
this link may seem to be premature. There is no choice, however, since the

het wetenschappelijk onderwijs ..

state of the world calls for immediate action and then it is better still to

act on the basis of some research than to act on the basis only of political

Drs. D. Kallen en L. Emnzerj, M.A.:

Once it has been agreed upon that theory and empirical research must

Opzoeknaarhetverborgentalent(l) 1022
go together, the enormous handicap we avesuffering from in development

research, namely the lack of relevant statistical and factual data, will be

understood to be the Jimiting factor in what can be done efficiently. It is

G è 1 d

e n

k a
p i
t a a 1 m a r k t 1027
the particular and constructive imagination of Chenery’s mmd which found

the ways to extract as much information as possible from the scanty data
available. Of course he would be the first-to recognize that more relevant

Gunnar Myrdal:
4sian Drama.
The Twentieth Century Fund, New York 1968.


data, especially in the social field, are needed and they

should be collected. But for the next few years they will not

be available and in the meantime we have to prepare an

international development strategy for the ‘seventies, for

which ECOSOC is pressing.

One of the important steps forward in the field of

development theory due to Chenery is the introduction of

several phases in the development process, each character-

ized by the bottie necks which prevail. The customary

approach in the ‘fifties was to see the country’s savings as

the bottie neck and foreign financial transfers were seen

as a suppiement on savings. Chenery showed that this can

be seen as a middle phase, precéeded by one in which the

country’s absorptive capacity is setting a limit to what can

be invested and followed by one in which the country’s

ability to switch to the production of international goods

is the bottle neck. In this latter phase, neither the absorptive

capacity nor the country’s own savings are the bottie neck

ariymore, but they do not earn enough foreign currency

in order to ay for their increased imports of capital goods

and semi-finished products. This bottie neck is active now

for several important developing countries and it is due

to a considerable extent to the developed countries’

trade and aid policies. In the longet run the developing

countries can overcome it by switching to the production

of more “tradables” in Jan Littie’s
words, but this is by

nature a slower process.

It is Chenery’s-merit to have given a practical inter-

pretation of the concept of absorptive capacity: he expresses

it intermsof the growth rate of investments over the most

favourable five-year period in the last fifteen years and
considers it as an implicit measure of some of the most

relevant skills a country possesses. Since we all know that

the improvement in skills is a long-term process, we should

understand that in the middie term the other two means –

more trade and more aid – are the appropriate ones.

In the study by Chenery and MacEwan
the problem of

the yield of aid as well as of its best distribution over time

has been dealt with in a very elegant way. Under a number

of plausible assumptions the authors show that larger

– financial transfers in the coming decade will bear more

fruit to both Pakistan and the donor countries than

transférs ât a later point of time. In all probability this is

true for many more developing countries. Thé scientific

instrument used here is the one of linear programming

with setsitivity analysis and again the inventiveness of the
authôr td specify the problem in a manageable way, using

the availablë data, is a masterpiece of scientific efficiency.
• While this could be done for one country, another study,

pûblihed in 1966
, . but prepared long before, has the

advantâge of covering 30 to 50 countries, albeit in a

simpler way. Here we find some highly important ,,aid

hultipliers”, illustrating, in a somewhat more limited way,

the effectiveness of aid in producing more income.

According to this study, based on somewhat more restrictive

assumptions, one additional dollar of aid produces between

2.8 and 8.1 more dollars of income (or production) in

developing countries. The figure is different under different

circumstances. The authors make three assumptions about

the developing country’s own performance: (1) its perform-

ance (in mobilizing means and replacing imports) according

to figures fof the recent past (“historical performance”)

(2) according to their own development plans now in

operation and (3) the assumption of “upper limit perform-

ance”, which they define as the “median” performance

observed for the group of countries. Moreover the authors;

distinguish two different growth rates of exports, a “low”

and a “high” rate. For the six cases thus defined the aid

multiplier is indicated below:

Income created per unit
(average for 50 countries)

Historical Plan
Upper limit

,,Low” growth of exports
,,High” growth of exports

The distinction between the three types of performances

is another inventive way of bringing into the picture some
of the factors emphasized by Myrdal, that is, skill factors.

A third way in which Chenery lives up to what Myrdal

wants us to do is that he assumes a higher capital-output

ratio for industries producing international goods. Finally,

the work undertaken by Mrs. Adelman, consisting of

finding yardsticks for some 25 social, cultural or political

indicators for some 80 developing countries and inquiring

what their influence on economic growth seems to have

been, was done at the request of Professor Chenery during

his directorship of the research division of AJD. It was in

that period also that the wholesale quantitative cross-.
section study of some 50 countries was carried out of

which the Chenery-Strout article quoted in footnote 4 was
the result. This study provides us with a wealth of relevant

coefficients indicative of the performance of these countries

over the past fifteen years or so and enables us to judge

whether some performance plans are or are not ambitious

or feasible. It also enables the authors to divide the develop-

ing countries in a number of groups with different levels

of performance and different tradepotentialities, a das-

sification that will prove practical in order to devise a

differentiated policy of the “donor” countries vis-â-vis

developing ones.

These are a few examples of the remarkably efficient

way ‘in which Chenery and his collaborators have been

able to extract, as 1 said, an unbelievable wealth of infor-

mation out of the available evidence. Of course the process

of improving our knowledge and increasing our under-
standing of the development goes on. Perhaps the time

has come to introduce into the models used in a more

explicit way whatever restricted knowledge we have gained

in recent years of the education process and its impact

on production and on the targets of development policies.

Professor Chenery’s visit to this country will enable the

staff of the Netherlands School of Economics to undertake

a fresh “tour d’horizon” regarding these matters. We are.

greatly looking forward to it,

J. Tinbergen

lan M. D. Little and J. M. Clift’ord:
International Md,
H. B. Chenery and A. MacEwan: ,,Optimal Patterns of
Growth and Aid. The Case of Pakistan”,
The Pakistan Develop-
,nent Review, VI-2 (1966), p. 209 if;
also in 1. Adelman and
• . E. Thorbecke, eds.:
The Theory and Design of Economic Develop-
. ment,
1966, p. 149 if.
H. B. Chenery and A. M. Strout, ,,Foreign Assistance and Economic Development”,
American Economic Review LVI
,(1966), p. 679 if. •.




Wemelsfelder en de economie


In zijn artikel ,,Marcuse’s model van de sociaal-econo-

mische orde” rekent J. Wemeisfelder af met de denkbeelden

van een filosoof, wiens populariteit ongetwijfeld tot grote

hoogte is gestegen
. Kort en goed komt de kritiek hierop

neer: Marcuse weet niets van de economische wetenschap

af. Hij kan dan nog wel een goed filosoof zijn, maar dat

doet verder weicig terzake. Wie zich beaig houdt met de

sociaal-economische ordè moet geverseerd zijn in de eco-

nomische theorie. Wat men in een dergelijk geval van de

economie moet weten, wordt overigens, zoals ik nog zal

aantonen, nergens in het artikel duidelijk.

Zonder al te grote overdrijving kan men stellen, dat

Wemelsfelder Marcuse afschildert als de grote boeman,

die de simpele kinderzielen van de studenten over de hele

wereld heeft misleid. De resultaten hiervan zijn bekend:

protestbetogingen, buiten-parlementaire oppositie, kritische

universiteit en meer van dat naars. Zo ondervinden velen

het althans. Het is een nogal eenzijdige wijze van voor-

stellen. Wie iets van de situatie weet zal al gauw tot de

conclusie komen, dat Marcuse geenszins alleen staat. Zijn

gedachten maken deel uit van een progressieve Stroom,

die wordt gevoed door het werk van een groot aantal

auteurs. Onder deze auteurs bevinden zich vertegenwoor-

digers van tal van sociale wetenschappen. Ter illustratie

van deze bewering noemen wij de namen van E. Froinm,

Th. Adorno, J. Habermas, E. Bloch, W. Reich en R.

Shaull. Met opzet werd in deze onvolledige opsomming

geen gewag gemaakt van economisten. Niet omdat deze

er niet zijn, maar juist om te benadrukken, dat ook vanuit

de economie nieuwe visies op de maatschappelijke orde

naar voren komen. Hier volgen enkele namen: E. Mandel,

P. Baran, P. Sweezy, J. K.. Galbraith, J. Steindl, R. Heil-

broner. Tegenover de boude bewering van Wemelsfelder,

dat waarschijnlijk weinig progressieve studenten het werk

van Marcuse hebben gelezen, stel ik dat velen onder hen

meer hebben gelezen en nagedacht dan menig reactionair.

criticus wellicht zou vermoeden.


Voor een juist begrip van de volstrekte ontoereikendheid

van de kritiek van Wemeisfelder is het dienstig zijn punts-

gewijze geformuleerde commentaar zorgvuldig te analy-

seren. Daarbij zal punt voor punt worden nagegaan wat

de auteur nu precies bedoelt te zeggen en in hoeverre de

argumentatie steekhoudend is.

1. ,,De kritiek van Marcuse is weinig exact en bewijs-

materiaal ontbreekt.” Hiertegen kan worden opgemerkt

dat Marcuse niets wil bewijzen. Hij propageert de dialec-

tische methode; de exacte logica heeft op het gebied van
de maatschappijkritiek weinig te bieden. Bovendien gaat

het om de kwaliteit van het bestaan; kwantitatieve relaties

staan daarbij slechts op de achtergrond. De meer kwantita-

tieve benadering van de fenomenen vinden wij overigens

terug in het werk van de bovengenoemde economisten.

Ook zij bewijzen waarschijnlijk in de visie van Wemels-

felder niets. Wie echter per se iets wil bewijzen, kan zich
het beste beperken tot het theorema van de egalisatie van

factorbeloningen in de schijnwereld van Heckscher en

Ohlin en soortgelijke vraagstukken.

,,Marcuse is vaag over hoe het wél moet.” Wemels-

felder vindt dit een te simpele manier van polemiseren.

Alweer gaat de auteur hier uit van een gedachtenwereld,
waar problemen worden opgelost en zekerheden worden

verworven. Van enig begrip voor de dialectiek is geen

spoor te bekennen. Het is typerend voor de gedachten:

wereld van een economist, die vanaf het begin van zijn

opleiding geleerd heeft, dat het om maxima en minima

gaat. Op het kompas van deze kwantitatieve begrippen is

het vervolgens veilig varen. Weliswaar kan men van te een- –

voudige veronderstellingen uitgaan, maar dan komt er wel

iemand, die de theorie een stukje verder brengt. Een nieuwe

orde moet daarentegen gestalte krijgen in de praktijk.

Pasklare oplossingen bestaan niet. De ontwikkelingen in

China en Cuba zijn hiervan een voorbeeld. Nu wil ik deze

ontwikkelingen niet direct model stellen voor onze westerse

samenleving, maar zij nopen ons wel de problematiek in,

een ruimer kader te bezien dan wij door opvoeding en

milieugebondenheid gewend zijn te doen.

,,De kritiek van Marcuse is eenzijdig en’onjuist.”

Wemelsfelder motiveert dit door te stellen, dat op basis

van het logisch positivisme ook andere vormen van sociale

orde bestudeerd kunnen worden. Met ,,andere” bedoelt

hij kennelijk afwijkend van het vrije ondernemingsgewijze

produktiesysteem (kapitalisme). Een dergelijke bewering is

volkomen overbodig. Natuurlijk kan dat. Men wekt daar-

door echter de suggestie, dat Marcuse niet kritisch zou

staan tegenover bijv. de Sowjet-russische maatschappij:
Het tegendeel is echter waar. Helemaal uit de lucht ge-

grepen is de these van Wemelsfelder, dat Marcuse’s kennis

van de economische wetenschap ophoudt bij Marx. In de

eerste plaats bewijst hij deze stelling nergens – en dat zou

in’ zijn visie toch moeten – en in de tweede plaats wordt.

het de lezer niet duidelijk wat Wrcuse dan wel gemist

van 23 oktober
1968, blz. 982-984.
ESB 6-11-1968


heeft. Wat blijft, is de suggstie (meer niet), dat Marcuse

wel tot heel andere gedachten zou zijn gekomen als hij de

moderne economie zou hebben bestudeerd. Met alle respect

voor het werk van Tinbergen en anderen kan ik dit niet

geloven. De economische wetenschap belicht slechts een

beperkt facet van hef menselijk bestaan. Tinbergen heeft

dat steeds voortreffelijk gezien, en zijn energie gewijd aan

de oplossing van problemen, die verband houden met

evidente gebreken in de economische sfeer (werkloosheid

in de jaren dertig, wederopbouw na de tweede wereldoorlog

en ontwikkelingsproblematiek in het heden). Waar de

schaarste verder wordt teruggedrongen komen steeds meer

andere vraagstukken op de voorgrond te staan. Misschién

is dit niet fijn voor economisten, die dichter bij huis willen

blijven, maar het is daarom niet minder waar.

,,In het werk van Marcuse ontbreken de nuances. Hij heeft

geen oog voor het afwegen van diverse belangen.” Men

zou dit ook zo kunnen zeggen: Marcuse verliest het allo-
catieprobleem uit het oog. Op grond hiervan concludeert

Wemelsfelder nogal geforceerd, dat Marcuse zelf één-

dimensionaal denkt. ik wil hierop slechts antwoorden met

een citaat uit het bcek
,,Der eindimensionale Mensch”.

Op blz. 13 van dit werk staat te lezen:
,,Der etablierten Gesellschaft steht eine nachweisbare Quan-
titât und Qualitat geistiger und materieller Ressourcen zur
Verfügung. Wie können diese Ressourcen für die optimale
Entwicklung und Befriedigung individueller Bedürfnisse und
Anlagen bei einem Minimum an schwerer Arbeit und Elend
ausgenutzt werden?”

,,Marcuse werkt nog met het exploitatiebegrip dat Marx

eeuwen geleden hanteerde. Hij verwaarloost de neo-

Marxistische ontwikkeling.” Het eerste is beslist onjuist.

Niet het begrip ,,exploitatie”, maar het begrip ,,repressie”

staat bij Marcuse centraal
Het laatstgenoemde begrip

heeft een Freudiaanse oorsprong. Kennelijk zit niet Mar-

cuse, maar Wemelsfelder er nog al ver naast. Dit is op zich

niet erg, maar het heeft niets met economie te maken.

Toch zijn wij nog steeds op zoek naar de hiaten in de eco-

nomische kennis van Marcuse. Dat Mârcuse de nee-

Marxistische ontwikkeling verwaarloost, illustreert Wemels-
felder met de Joegoslavische economie, waar arbeid volgens

hem beloond wordt op basis van de relatieve schaarste.

Nü dacht ik, dat men onder neo-Marxisme eigenlijk wat

anders verstond, namelijk een heroriëntering van de

Marxistische gedachtengang in het licht van de laat-

kapitalistische maatschappij. Afgezien hiervan is het duide-

lijk, dat beloning van arbeid overeenkomstig de schaarste

in de Oosteuropese landen als noodzakelijk en tijdelijk

aanvaard wordt. Ota M karakteriseert de situatie als volgt:
,,Work is not done for its own sake. Marx always spoke of
Communist labour as an activity which would be highly interest-
ing, thought-inspiring, a constant source of fantasy, initiative
and desire for new things. It must be an activity the accomplish-
ment and results of which give people the greatest measure of
satisfaction – as is the case today with a few occupations, for
example, the work of some scientitts, artists, etc. Such work is
still exceptional”

Wanneer Wemeisfelder nu concludeert, dat op grond

van noodzakelijke inkomensverschillen in socialistische

landen de bestrijding van de relatieve schaarste en de in-

komensverdelingspolitiek belangrijker zijn dan de socia-

lisatie van de produktiemiddelen redeneert hij specifiek

vanuit het Westerse standpunt. Een standpunt, waarbij

men meer oog heeft voor massaconsumptie dan voor de

menselijke arbeid, die het leven in zo belangrijke mate


Vervolgens een kernpunt. Marcuse stelt, dat de consu-

ment door de moderne industriële samenleving gemanipu-

leerd wordt. Galbraith spreekt in dit verband van de

,,revised sequence” ‘. Allemaal ten onrechte, zegt Wemels-

felder, in navolging van Meade: ,,niet de industrie beslist

wat er uiteindelijk geproduceerd zal worden, doch de con-
sument heeft de allerlaatste beslissende stem”. Een derge-

lijke uitspraak ligt in hetzelfde vlak als de mededeling, dat

een krjgsgevangene een ,,vrijwillige” bekentenis heeft af-

gelegd. Men vergeet er dan bij te vermelden met welke

fysieke middelen men de man onder psychische druk

heeft gezet. De manipulatie van de consument lijkt mij

moeilijk te ontkennen. Naast de directe invloed van’de

reclame dient hierbij de indirecte invloed van de zaken-

wereld op ons cultuurpatroon te worden genoemd. Om

een voorbeeld te noemen: de Amerikaanse televisie-

produkten, die onze schermen overspoelen, worden door

grote ondernemingen, zoals General Motors, Dupont de

Némours, Alcoa, enz., gefinancierd.

,,Het denkmodel van Marcuse is inconsisterd. Hij wil

allerlei zaken door middel van revolutie realiseren, maar

de welvaartsstaat werpt de gewenste vruchten reeds voor

een deel af, enstelt daarnaast nog veel meer in het vooruit-

zicht.” Als Marcuse revolutie niet uitsluit, is hij dus kenne-

lijk 5f niet op de hoogte 5f gewoon onredelijk. Nôch het

een néch het ander lijkt mij juist. De welvaartsstaat lost
de eigenlijke problemen waar het Marcuse om gaat niet

op. Letterlijk zegt hij: ,,Das Bild des Wohlfahrtsstaates ist

das einer historischen Miszgëburt zwischen organisierten

Kapitalismus und Sozialismus, Knechtschaft und Freiheit,

Totalitarismus und Glück”
. De term ,,inconsistent” is

misplaatst. Ook over de revolutie als opdracht of bedreiging

zal meer moeten worden nagedacht. Zo gemakkelijk als

Wemelsfelder het voorstelt, komen wij er niet van af.

,,Over de technologische explosie en haar neveneffecten

is heel wat meer te zeggen dan Marcusi heeft gedaan.”
Dit lijkt op het intrappen van een open deur. Maar dan

komt de nadere kwalificatie: ,,het isnogal eenzijdig om

alles in een Marxistische context te wringen”. Wie Marcuse

voorstelt als een’exegeet vaniVlarx anno 1868 heeft echter

weinig van zijn werk begrepen. En waarom die voort-

durende afweerhouding ten opzichte van Marx? Vergt een

wetenschappelijke houding niet eerder – om met Van

Santen te .spreken
6 – ,,
het blootleggen van wat levend is

in Marx”? Als men het werk van Marcuse en anderen in

dit licht beziet, kan men er heel wat onbevangener tegen-

over staan. Er komt dan ruimte voor


Economisten past een grote mate van bescheidenheid.

Onze wetenschap heeft wel vooruitgang geboekt, met

Cf. Gerd-Klaus Kaltenbrunner: ,,Sociologie en utopie bij
Herbert Marcuse”,
4, 1967.
Ota ik: ,,Socialist Market Relations and Planning” in
Socialism, Capitalism and Economic Growth
(Red. E. H. Fein-
stem), Cambridge
blz. 140.
J. K. Galbraith:
The New Industrial State,
hfdst. Xix.
H. Marcuse:
Der eindimensionale Mensch.
Neuwied en
J. van Santen:
De Marxistische accumulatietheorie.


name op het gebied van de conjunctuurstudie, maar er

blijft nog heel wat te doen. Wie zou dit beter kunnen be-

oordelen dan icmand, die met grote deskundigheid en toe-

wijding de geschiedenis van het economisch denken heeft

bestudeerd? Met volledige instemming citeer ik dan ook

de opdracht die E. James aan het einde van een knap ge-

schreven boek over de ontwikkeling van de economische
wetenschap op zo indringende wijze heeft geformuleerd:

,,Nous recommanderions des recherches sur le but méme

a attribuer â l’activité économique. Nous ferions surtout

remarquer que l’étude des marchés l’a trop emporté,
jusqu’â, présent, sur cdle des nécessités de l’homme.

Rappelant le vieux mot de Jean Bodin au XVIe siècle:

‘II n’est richesse que d’honimes’, nous demanderions a nos

collègues I’élaboration d’une science plus humaine; les

divers besoins y seraient classés d’après leur importance

vitale; les divers traveaux aussi d’après l’usure plus ou

moins forte des forces physiologiques, intellectuelles et
morales qu’ils entrainent. Ainsi seraient rétablis entre la
science économique et les autres sciences humaines des

liens qui n’auraient jamais dû se relâcher.”

Het kost weinig moeite een groot aantal hieraan ver-

wante opinies in de literatuur aan te wijzen. Van deze

opinies naar Marcuse ,,il n’y a qu’ un pas”.
De aard van dit tijdschrift en de beperkte ruimte lenen

zich er niet toe dit thema hier nader uit te werken. Boven-

dien zou een dergelijke uitwerking slechts tentatief kunnen

zijn. Laten vvij ons daarom beperken tot een beoordeling

van Marcuse. Door Wemelsfelder is deze geëngageerde

filosoof afgeschilderd als een simplistisch denkende Marx-

exegeet. De lezers kunnen niet anders dan hieruit dc con-

clusie trekken, dat men het werk van Marcuse beter on-

gelezen kan laten. Het lijkt immers na een dergelijk betoog

tijdverspilling. Zonder in extenso op het werk van Marcuse

in te gaan, heb ik willen aantonen, dat de visie van Wemels-

felder niet meer dan een bijzonder slecht gecamoufleerd

is. Anderzijds heb ik er geen behoefte aan het werk

van Marcuse speciaal aan te bevelen. Wel zou ik het be-
treuren, indien grote groepen van economiebeoefenaren

welbewust de ogen zouden sluiten voor een stroming, die,

zoals ik in de inleiding van dit artikel heb aangeduid, heel

wat vertakkingen heeft.

Tot slot nog een opmerking over de ,,jonge activistische

en kritische aspirant-intellectuelen”, zoals Wemelsfelder

hen zo aardig noemt. Het verwijt dat deze groep ,,een on-

voldoende kritische zin en een (nog) onvoldoende ont-

wikkeld gevoel voor de immense gecompliceerdheid van

de maatschappelijke problematiek” heeft, is karakteristiek

voor het autoritaire denkpatroon, waartegen terecht van

vele zijden bezwaar wordt gemaakt. Het is blijkbaar niet
zo eenvoudig om uit te maken wie met een onvoldoende

kritische zin behept is.

Th. van
de Klundert

E. James,
Histoire sommaire de la pensée écono,nique,
Parijs 1965, blz. 416.


Marcuse, Van. de Klundert

en de economie

Mijn collega Van de Klundert beleeft kennelijk niéér

plezier aan het neo-Marxisme dan ondergetekende. Dat is

zijn goed recht. Wanneer hij echter probeert mij te over-

tuigen, zal hij met sterkere argumenten moeten komen

dan hij nu hanteert om Marcuse een handje te helpen.

ik ben er, ondanks de nogal agressieve toon van zijn

artikel (waarom zo agressief?), niet van onder de indruk

gekomen. Integendeel, wanneer er niet méér ter ver-

dediging van Marcuse valt te zeggen dan Van de Klundert

in het veld brengt, moet ik de plank niet ver hebben mis-

geslagen. Wij zullen in sneltreinvaart het lijstje doorlopen.

1 en 2. Wij willen beginnen met een van de belangrijkste

bezwaren tegen Marcuse. Marcuse heeft geen goed woord

over voor onze maatschappij, maar geeft niet – of héél
mistig – aan hoe nu de nieuwe maatschappij er wél

moet zien. Van de Klundert zit klaarblijkelijk met de

verdediging van Marcuse op dit punt ook met de handèn

in het haar, wanneer hij als enig argument gebruikt dat

mijn vraag niet van begrip voor Marcuse’s dialectiek ge-

tuigt. Ik wil graag volmondig erkennen dat ik daar in dit

opzicht inderdaad geen énkel begrip voor heb. Jk acht het

zelfs ethisch immoreel wanneer iemand die – zoals ge-

zegd – geen goed woord over heeft voor onze maat-

schappij (die in de gedachtengang van Marcuse lijdt aan

tolerante onderdrukking) en die daarbij niet afkerig is

van revolutie en geweld (,,de grote weigering”), zélf niet

duidelijk aangeeft hoe het dan wél moet. Klaagliederen

zingen is makkelijker dan op constructieve wijze een

huis bouwen. Het is ook het recht van iedere econoom

– ja van iedere burger – om te weten en te vragen waar-
voor wij onze huidige maatschappij nu kunnen inruilen

en of die ruiltransactie de moeite waard is.

Dat Marcuse zelf enkele vage aanduidingen geeft

(reductie van arbeidstijd, voorziening naar behoeften, ver-

wisselbaarheid van functies) zonder ook hier weer met

enig argument op de vragen in te gaan, die iemand die in

economische termen heeft leren denken onmiddellijk stelt,

is voor mij een van de aanwijzingen dat hij – zijn hoog-

dravende Marxistische stokpaarden berjdend – geen

oog heeft voor relativerende vragen die vanuit een andere

gedachtengang kunnen worden gesteld. Ook hier is het het

goed recht van een econoom om hem aan een kruisverhoor

te onderwerpen over het concrete waarom en hoe. Er zijn

méér voorbeelden dat Marcuse poneert zonder te argu-

menteren (deze formulering geeft zijn werkwijze duide-

lijker weer dan wanneer wij spreken over het ontbreken

van bewijzen). Zo kan men vragen: heeft het rijk van de

noodzaak geen eigen positieve waarden?; waarom – zoals

in Marx’ gedachtengang – de overgang van het rijk van

de noodzaak naar het rijk van de vrijheid?; waarom geen

uitgebalanceerde behandeling van voor- en nadelen?;

waarom de ,,ware” behoeften en het ,,ware” bewustzijn

zo gedefinieerd als Marcuse doet? enz.

Wanneer men – zoals Van de Klundert – een en ander

luchtig afdoet met het argument ,,onbegrip voor Marcuse”,

vlucht men voor de allereerste platvioerse vragen die rijzen

wanneer men Marcuse terugbrengt uit de ijle lucht van de

algemeenheden naar de concrete realiteit van de details.

3 en 4. Dat Marcuse eenzijdig is, volgt alleen al uit het
feit dat hij een Marxistisch ideoloog is en wel zodanig,

ESB 6-11-1968


dat hij systematisch wat niet in zijn Marxistische kraam te.

pas komt onderdrukt. Wie de moeite neemt om alle uit-

spraken van Marcuse waarop nuances kunnen worden

aangebracht, of waarbij relativerende vragen kunnen

worden gesteld, met een potlood te onderstrepen kan dit

potlood er aan verslijten.

Wanneer Marcuse stelt datde werkwijze van de establish-

ment van de gevestigde wetenschap slechts een bevestiging

vormt van de bestaande maatschappelijke orde, dan is

dat een van de voorbeelden van zijn ongenuanceërde be-

nadering. Wanneer hij in dit verband poneert dat de ge-

vestigde ,,wetenschap” het rijk van de logica niet kan

transcenderen en
de bestaande orde bevestigt dan

zijn er twee mogelijkheden: a. 6fwel hij verzwijgt niet

opzet alle beschouwingen die zich wél niet andere vormen

van economische orde bezighouden omdat dat nu een-

maal niet ingepast kan worden in het starre, weinig buig-

zanie, rasterwerk van het Marxistisch denkschema;

b. ôfwel hij weet niet goed, wat er op econoniisch gebied

te koop is.
Waar het eerste twijfel zou zaaien aan de wetenschap-

pelijke integriteit van Marcuse moet de tweede hypothese

wel aangenomen worden.

Ook in het mistige nieuwe Marcusiaanse rijk moeten

beslissingen worden genomen ten aanzien van de kern-

vragen van Eucken (wie beslist ten aanzien van produktie,

consumptie, aanwending van produktiefactoren, keuze van

techniek en plaats van vestiging). Op zinvolle wijze bestu-

deert de gevestigde wetenschap in dit opzicht alle denk-

bare alternatieven (ook hier is het weer het goed recht van

een econoom om te vragen, wanneer Marcuse zowel liet

Ruische als het Westerse systeem verwerpt: welk systeem

dan wel?). Ook ten aanzien van alle mogelijke bedrijfs-

vormen – variërend tussen de extremen van de commune

en de kapitalistische hiërarchie worden allerwege studies

geniaakt, en gegevens uitgewisseld om na te gaan hoc zij

functioneren en welke voor- en nadelen zij hebben. Er is

in dit opzicht een koortsachtige activiteit. Voor al deze

nuances heeft Marcuse geen plaats ingeruimd. Dat ik in

dit verband de naam van Tinbergen noemde komt omdat

ook Tinbergen zich op wetenschappelijke wijze met de

economische orde heeft bezig gehouden (bijv. t.a.v.

vragen als: wanneer socialisatie van produktiemiddelen?,

wanneer centralisatie en decentralisatie? e.d.).

Van. de Klundert stelt dat het beslist onjuist is dat

Marcuse nog liet oude exploitatiebegrip van Marx han-

teert. Ik zou hem dan toch willen adviseren om Marcuse

nauwkeuriger te bestuderen. Zie o.a.: ,,Now the ever-

more complete mechanization of labor in advanced

capitalisni, while sustaining exploitation, modifies the

status of the exploited”
(One-dimensional Man,

Het vormt voor mij een’ aanwijzing dat hij inderdaad in

economisch opzicht niet verder is dan Marx van 1868.

in ditverband wees ik opde geavanceerdeeon-Marxistische
exploitatietheorie die men onder Joegoslavische economen

aantreft. Uit Van de Klunderts reactie blijkt dat hij mij

in dit opzicht heeft misverstaan. In deze neo-Marxistische

exploitatietheorie wordt namelijk gesteld dat de beloning

voor verschillende soorten arbeid wordt bepaald door

verschillen in relatieve schaarste. Hoe schaarser relatief een

bepaalde soort arbeid is, hoe hoger de beloning, hoe méér

de minder schaarse arbeidscategorieën worden uitgebuit

door de relatief schaarse categorieën. Deze exploitatie-

opvatting moet – doorgeredeneerd – vérgaande conse-

quenties hebben voor de Marxistische ‘maatschappij-


Ik heb nergens gesteld dat er in deze niaatschappij
geen manipulatie zou plaatsvinden. Bij Marcuse krijgt

men echter de indruk, dat wij onmondige imbecielen zijn

die door ,,liet systeem” worden gemanipuleerd. Zoals

Dr. de Valk onlangs in een essay
heeft gesteld: de
rna,nipulatie houdt op manipulatie te zijn, wanneer zij

expliciet wordt geniaakt (een belangrijke taak voor de

wetenschap). De consumenten en in liet algemeen de

burgers hebben een enornie macht – zowel als individu

als als collectiviteit – indien zij zich bewust worden van

de invloeden van de industriële cultuur (ook hier een

belangrijke taak voor de wetenschap). Zij hoeven niets te

accepteren van wat wordt opgedrongen. Ook deze nuances

vindt men niet bij Marcuse. De vragen die in dit opzicht

vanzelf bij ieder econoom, als automatische reactie,

moeten rijzen blijven onbesproken. Men zou zich ook

bijv. kunnen voorstellen dat de kwalijke gevolgen van de

technologische en welvaartsexplosie zouden kunnen worden

opgevangen door een steeds groter deel van liet (nationaal)

inkomen te gebruiken voor ontwikkelingshulp en ver-

betering van de kwaliteit van het bestaan. Voor dit soort
overwegingen die uitgaan van een evolutie in denken en

gedragen (en dus niet passen in liet 1-legeliaanse these-
antithese-schema) is op het smalle Marcusiaanse enkel-

spoor geen plaats.

Wanneer Marcuse de vrijheid van de mens centraal

stelt, maar.niet nagaat wat in autonome, mondige soeverei-

niteit kan worden bereikt om de gestelde doeleinden te

bereiken is dit ,inconsistent of beter nog onvolkomen

denken. Wanneer hij voorts niet nagaat in hoeverre men

bezig is om bepaalde geformuleerde doeleinden te bereiken

kan dezelfde kanttekening worden geplaatst.

Eindelijk een, punt van overeenstemming! Met Van

de Klundert ben ik het van harte eens welk een grote be-

tekenis Marx in zijn nieest fundamentele humanistische

grondslagen voor deze tijd en deze maatschappij heeft.

Ik ben evenmin blind voor de kern van waarheid in Mar-

cuse’s beschouwingen. Het Marxisme heeft echter niet het

monopolie van de enig zaligmakende waarheid. De waar-
heid is pluriforni.

Het is onze taak als economen (al klinkt dat misschien

eigengereid) om ons niet, in wijsgerige verpakking, knollen

voor citroenen te laten verkopen. Wanneer ik dan ook

(in alle bescheidenheid) vanuit economisch gezichtspunt

kritische kanttekeningen probeerde te niaken bij een be-

paalde manier van Marxistisch denken over

economische vragen
en Van de Klundert noemt dit een

typisch voorbeeld van ,,autoritair” denken, dan neem ik

maar aan dat dit een ,,slip of the pen” is geweest.

J. Wemelsfelder

Dr. 1. M. M. de Valk: ,,Sociale manipulatie van de mens”,
hitermediair, 25
oktober 1968.

Dalmulder en de uitbreiding

van het wetenschappelijk onderwijs

Aan degenen die met professionele belangstelling de-groei

van het wetenschappelijk on.derwijs in Nederland gade-

slaan is enige bezigheid verschaft door het rapport van de

commissic-Dalmulder. In dit rapport wordt een schatting

gemaakt van de ontwikkeling die de arbeidsmarkt van

academici-tot 1980 te wachten staat, en van de uitbreiding

der opleidingscapaciteit die met deze ontwikkeling gepaard

zou moeten gaan
1. –

Het is nog te vroeg om een duidelijk beeld te krijgen van

de voornaamste punten in de discussie die dit stuk zal

losmaken. Afgaand op enkele perscommentaren krijgt men

de indruk dat de aandacht niet zozeer wordt gericht op

het feit dat de aangenomen ontwikkelingslijnen van vraag

en aanbod in de jaren rond 1980 tot een evenwicht kunnen

leiden, maar veel meer ophet hoge niveati waar dat even-

wicht tot stand zou komen. Met name de spectaculaire

stijging van de studentenbevolking die met dit niveau zou’
samëngaan blijkt de aandacht te trekken
. •
De vraag is al

gesteld of het, gezien de beperkte capaciteit van liet weten-

schappelijk onderwijs, wel van realiteitszin getuigt een ver-

dubbeling van de aantallen studenten in 15 jaar tijds als

noodzakelijk te presenteren.

Het schijnt dat men te zeer onder de indruk is van de

huidige moeilijkheden (o.a. bij de artsenopleiding) om in
te zien dat dit rapport ontwikkelingen op een langere ter-

mijn behandelt en dat plaatsing in een ruimer kader nodig

is om tot een redeljle evaluatie te komen van de hierin

gedane uitspraken. Het lijkt nuttig daartoe in het volgende

een poging te wagen, en na te gaan hoe het op lange ter

mijn is gesteld met de mogelijke barrières die het geraamde

studcntenaccres in de weg zouden kunnen

staan. Daarbij

is een onderscheid te maken tussen financiële en andere



Tabel 1 geeft een globaal beeld van de

voor het w.o. in dc verstreken 30 jaar en van de aantallen

in die jaren aanwezige studenten
. De studentenbevolkïng

heeft zich in dertig jaar verzesvoudigd. Dit is een indruk-

wekkend accres, dat echter nog wordt overtroffen door de

toeneming die de uitgaven over diezelfde periode laten

zien: het huidige niveau bedraagt in constante prijzen meer

dan het twintigvoud van hetgeen in 1938 werd uitgegeven.

Weliswaar kwamen de uitgaven voor de bijzondere instel-

lingen in dat jaar niet, volledig ten laste van de overheid,

maar dat brengt in dit beeld geen verandering van betekenis.

Binnen de exploitatie-uitgaven vormt de categorie

de grootste post. Deze is afhankelijk van de studenten-

aantallen, van de getalsverhoudi ng personeel/studenten-

bevolking en van de uitgaven per personeelslid. In tabel 2 is

het verloop van beide laatste cijfers voor de jaren 1950-1967

weergegeven. De getalsverhouding studenten/personeels-


Overheidsuitgaven voor liet
(juf mlii.) en

aantallen studenten (x 1.000), 1938-1967









44 66
Totaal uitgaven b)

Aantallen studenten
30 30

Bron: C.B.S.
a Prijzen 1967.
b Inckisief overige uitgaven.
c voorlopige cijfers.


Kerngegevens personeelsuitga ven w.o., 1950-196 7






Studenten per personeelslid – –





Personeelsuilgaven per perso-

neelslid (x f. 1000) b)

– 7


II .



a voorlopige cijfers.
b Prijzen 1967.

leden is tussei

i 1950 en 1960 aanzienlijk verbeterd. Na 1960

is het niveau ongewijzigd gebleven; dit houdt verband met

het feit dat vanaf dat jaar vrij rigoureus de hand is gehouden

aan een stabilisering van de numerieke verhouding. De

relatief sterke stijging van de uitgaven per personeelslid,
die na correctie met de prijsindex zichtbaar
is aan

verscheidene factoren toë te schrijven. Allereerst heeft na-

tuurlijk de algemene verhoging van de reële lonen in deze –

jaren een belangrijke invloed gehad; vooral in de jareit

1960-1965 tekent deze zich duidelijk af. Daarnaast is waar

schij nlijk een aanzienlijke pakketverschuiving opgetreden.

in het totale personeelsbestand als gevolg van een relatief

sterke toeneming van de categorie stafleden. Het effect

Aantallen academici tot 1980; aanbod en behoefte.
van de ‘Commissie voor statistisch onderzoek van de Acade-
mische Raad, Den Haag 1968.
Curieus hierbij is wel dat juist dit element van liet rapporV oud nieuws is. Het is namelijk al in 1966 gepubliceerd als bij-
lage van het,Interim-rapport van de Studiecommissie vierde
technische hogeschool, en de cijfers in kwestie zijn daarna in en
buiten het Parlement vrij algemeen als meest actuele schatting
gehanteerd. Het nieuws dat het rapport-Dalmuider hieraan toe-
voegt is de conclusie dat een dergelijk verloop geen moeilijk-
heden behoeft te veroorzaken op de arbeidsmarkt van acade-
Deze bedragen, en ook die welke elders in dit artikel worden ôpgevoerd, zijn uitgedrukt in prijzen van 1967. Voor de correctie
van de uitgaven uit het verleden zijn ten aanzien van de inves-
teringen de prijsindices van overheidsinvesteringen gebruikt,
voor de andere uitgavenrubrieken de indices van de kosten van

ESB 6-11-1968

– ‘

1019 –

de uitgaven wordt nog geaccentueerd door het

feit, dat deze categorie met die der docenten door denivel-

leringsmaatregelen in dc betreffende jaren duurder is ge-


Hoe gaat een en ander zich tot 1980 ontwikkelen? Het

accres van de aantallen studenten, dat in de raming-

Dalmulder als midden-alternatief wordt aangenomen voor

de periode 1967-1980 beloopt 52.000 ofwel 4% per jaar.

De getalsverhoudi ng studenten/personeelsleden wordt con-

form de norm constant verondersteld, en de uitgaven per

personeelslid worden geacht reëel toe te nemen met ruim

3,5% per jaar (onder de veronderstelling dat er naast een

algemene reële inkomensverhoging van ruim 2,5 % nog
enige verdere pakketverschuiving is te verwachten). Uit

deze veronderstellingen resulteert voor de totale personeels-

uitgaven een jaaraccres van rond 8%.

materiële exploitatie-uitgaven
per student nemen in

dc jaren vanaf 1950 gemiddeld toe met ca. 5% per jaar,

als we corrigeren voor
Dit is een fors accres,

waarachter belangrijke verbeteringen schuilgaan in de uit-

rusting van het ondcrwijsâpparaat: uit deze post worden

materiële hulpmiddelen gefinancierd die bij instructie en

onderzoek voortdurend aan betekenis winnen. Het is nioei-

lijk voor komende jaren aan te geven hoe deze uitgaven

zich zouden moeten ontwikkelen. Het lijkt er op dat een

royale ruimte voor verdergaande verbetering wordt ge-

schapen als we aannemen dat de boven gesignaleerde groei

zich in de jaren tot 1980 zal voortzetten: dit zou immers

betekenen dat de bedragen per student nagenoeg worden

vormen een hoofdstuk apart. Tabel 1

geeft een indruk van de kolossale groei van de bouw-

activiteit sedert 1938. De jaarlijkse uitgaven zijn in 30 jaar

gestegen van enkele miljcenen tot bijna een half miljard.

Dit is niet zonder effect gebleven. Wie tegenwoordig de

steden bezoekt waar instellingen van .w.o. zijn gevestigd

komt onder de indruk van de geweldige nieuwbouw-

complexen, die voor de huisvesting van deze instellingen zijn

opgetrokken. Praktisch overal wordt geleidelijk het zwaar-

tepunt van het Leirijf verplaatst van de oude bebouwing

in de gemeentekernen naar perifeer gelegen uitbreidings-

plannen (Uithof, Paddepoel), die met name aan de B-

faculteiten de ruimte bieden, die deze in steeds sterker mate

vereisen. Niet alleen zijn twee volwaardige T.H.’s uit de

grond verrezen, maar ook de aloude T.H.-Delft is onher-

kenbaar veranderd. Hetzelfde geldt voor Nijmegen, Wage-

ningen, Rotterdam en Tilburg, waar oud-alumni de weg al

lang hiet meer kunnen vinden. Dit heeft niet alleen mogelijk-

heden geschapen voor een verbetering van de bestaande

opleidingen, maar ook tot een belangrijke verruiming ervan

geleid. De nieuwe T.H.’s noemden we reeds, maar daar-
naast zijn tal van tenminste even dure faculteiten toege-

voegd aan bestaande instellingen. Men ga mar na:

medischè faculteiten in Amsterdam (V.U.), in Nijmegen

en in Rotterdam, secties tandheelkunde in Groningen,

Nijnegen en Amsterdam G.U. (nu ook aan de VU.); een
snel groeiende faculteit van wiskunde c.a. in Nijmegen.

Behalve deze dure voorzieningen in de sfeer van de B-

wetenschappen werden twee economische faculteiten op-

gericht (Groningen, Amsterdam VU.) en twee juridische

(Rotterdam, Tilburg) en werd praktisch overal accommo-

datie gesdhapen voor de als zodanig nieuwe studierichtingen

sociale wetenschappen en psychologie. En dat alles toch in

een periode waarin grote bedragen moesten worden besteed

voor de financiering van primair en secundair onderwijs.

Niet alleen waren daar nog grote achterstanden in te halen,

maar ook moest worden voldaan aan de verdere uitbrei-

dingsbehoefte die demografische en sociale ontwikkelingen

voor deze onderwijsniveaus meebrachten.

De ,,take-off” evenwel van de stellig bewondei


waardige bouwactiviteit voor het w.o. is pas in het begin

van de jaren vijftig ingezet, nadat vele jaren achtereen ter-

nauwernood iets aan de bestaande accommodatie kon

worden verbeterd of toegevoegd, terwijl niettemin het aan-

tal studenten meer dan verdubbeld was ten opzichte van

dat in 1938. Het is de toen opgelopen

uiteindelijk de grote problemen van vandaag nog zijn toe

te schrijven.

Hoeveel beloopt de achterstand? Neemt men aan dat de

accommodatie vôôr de oorlog voldoende was voor de toen
aanwezige studentenbevolking dan is globaal te becijferen

hoe groot de investeringsbehoefte
die het studenten-

accres sedertdien heeft doen ontstaan. Om deze behoefte

te schatten, kan men uitgaan van de bedragen die per addi-

tionele student moeten worden geïnvesteerd. Daarvoor zijn

schattingen aanwezig, die o.m. ook ten grondslag liggen

aan de lopende financiële schema’s van universiteiten en
hogescholen. In prijzen 1967 bedragen zij f. 20.000 voor

elke extra A-student en f. 100.000 per extra B-student.
In tabel 3 is op basis hiervan geraamd, welke bedragen

sedert 1938 hadden moeten worden geïnvesteerd, en is de

uitkomst vergeleken met de werkelijke investeringsuitgaven

in dezelfde jaren. Deze werkelijke uitgaven zijn voor de
hier gemaakte vergelijking verminderd met de bedragen

die sedert 1955 in academische ziekenhuizen zijn geïnves-


De cijfers maken duidelijk dat het investeringsniveau na

1950 in het algemeen redelijk voldoende was om de extra

aantallen studenten op te vangen, maar ontoereikend om

de achterstand uit de jaren veertig in te lopen. De resterende

achterstand zou op ruim f. 1 mrd. kunnen worden geschat.

Wil men deze in 1980 hebben weggewerkt, dan zou per

jaar ca. f. 90 mln, moeten worden geïnvesteerd.
Even noodzakelijk als het inlopen van de achterstand is

van verouderde accommodatie. Speciaal is te

denken aan de bijzonder kostbare vërvanging van acade-

mische ziekenhuizen. Voor Leiden, Utrecht en Amsterdam

(G.U.) elk wordt in de nu lopende financiële schema’s een

investeringsbedrag van ca. f. 250 mln, voorzien. Houdt

men daarnaast nog rekening met de noodzakelijke ver-

bouwingen aan het Groningse ziekenhuis en met de vol-
tooiing van de accommodatie in Nijmegen, dan moet tot

1980 tenminste met een jaarlijkse investeringsbehoefte van

f. 70 mln, worden gerekend. Voor vervanging van andere

gebouwen, inrichtingen en apparatuur is door ons op basis
van een globale schatting een bedrag opgenomen van f. 30

mln. per jaar. Met dit bedrag wordt niet alleen voorzien

in de normale vervanging, maar ook in die uit de jaren

sedert 1938, waarmee bij de opstelling van tabel 3 niet is


Wanneer men deze schattingen volgt, blijkt vanaf 1967

tot 1980 al een kleine f. 200 mln. ‘s jaars in het w.o. te

moeten worden geïnvesteerd. Daarbij is dan nog niet ge-

rekend met de verdere
van de studentenaantallen

in die jaren. Het rapport-Dalmulder komt tot een toe-

neming met ca. 50.000, nagenoeg gelijk verdeeld over A-

en B-faculteiten. Dit zou inhouden, dat bij een gelijkmatige

uitbreiding ieder jaar een extra investeringsbehoefte van

ca. f. 240 mln, gaat ontstaan.

Nieuwe medische faculteiten
(annex academische zieken-

huizen) zijn in deze opzet nog niet expliciet verrekend. De

meningen over de wenselijkheid lopen op dit punt sterk


uiteen. Zou men aannemen dat v66r 1980 tenminste één

nieuwe medische factulteit in bedrijf zou moeten zijn, dan

betekent dit volgens deskundigen een bruto verhoging van

de investeringsbehoefte met ca. f. 400 mln. Deze achtste

faculteit zou 200 eerstejaars toelaten en (bij de huidige

rendementsverhoudingen) na ingroei ca. 1.600 studenten

huisvesten, welke in boven beschreven raming van de uit-

breidingsinvesteringen reeds â f. 100.000 per student zijn

opgenomen. De extra kosten zouden dus f. 400 mln. minus

f. 160 mln, ofwel
240 mln, belopen, hetgeen per jaar ca.
f. 20 mln. betekent.

Tellen we de componenten van de investeringsbehoefte

bijeen, dan is het totale bedrag dat tot 1980 jaarlijks in het

w.o. moet worden geïnvesteerd te stellen op ca. f. 450 mln.

in prijzen van 1967. Dit betekent dat met handhaving van

het huidige investeringsniveau zou kunnen worden voldaan

aan alle nu bestaande eisen van sanering en vervanging,

en dat tevens het studentenaccres volgens Dalmulders

midden-alternatief naar nu aanwezige inzichten goed zou

kunnen worden g3huisvest.

Dat in elk gcval voor het begin van de jaren zeventig

met grote tckoren aan accommodatie moet worden ge-

rekend, als gevolg van de nu aanwezig(z, achterstanden,

tast deze conclusie niet aan
. Evenzeer moet worden

bedacht, dat in bovenstaande berekening geen reserve

is ingebouwd om onvoorziene veranderingen in de studie-

keuze op te vangen. Deze veranderingen zijn in het ver-

leden aanzienlijk geweest en kunnen, gegeven de capaciteit

per studierichting, tot leegloop bij de ene en tot over

vulling bij de andere Leiden.. Zou men zich tegen deze

risico’s willen indekken, dan zou het investeringsniveau

aanmerkelijk hoger moeten liggen.

De laatste component der overheidsuitgaven voor het

w.o. vormt de rubriek
overige uitgaven,
waarvan de rijks-

studictoelagen het belangrijkste bestanddeel uitmaken.

Men kan zich voorstellen dat de totale uitkeringen bij

ongewijzigd toelagenbeleid zullen toenemen in overeen-

stemming met de groei van het studentental, met dien vèr-

stande dat de hoogte der toelagen per student zal oplopen
evenredig aan de stijging van de reële inkomens.

Tabel 4 geeft de uitkomsten waartoe deze schattingen

leiden. Ter oriëntatie is het totaal bedrag gerelateerd aan
de verwachte omvang van het bruto nationaal produkt

De cijfers tot 1967 weerspiegelen duidelijk de voortdurende

krachtsinspanning van de overheid om binnen de nationale

middelen ruimte te scheppen voor een uitbouw van het

w.o. Ook het accres dat in de jaren tot 1980 wordt verwacht

is niet mis. Niettemin is de toeneming minder sterk dan die
welke in de jaren sedert 1950 is te zien. Dit wordt in eerste

aanleg al aannemelijk gemaakt door het feit, dat voor

komende jaren niet meer behoeft te worden gerekend met

een verdergaande stijging van de investeringen: handhaving

van het niveau-1967 lijkt voor de ontwikkeling op lange

termijn voldoende te zijn. Verder is aangenomen dat een

aantal factoren, die in verstreken jaren tot een snelle stijging

van de personele uitgaven hebben geleid (t.w. verlaging

van de getalsverhouding studenten/personeelsformatie en

denivellering) zich in de periode tot 1980 niet meer zullen



Feitelijke investeringen voor het wo.
versus raming

van noodzakelijke uitbreidingsinvesteringen, 1938-1967

(in!. mln.; prijzen 1967)

1950 1955

1960 1967

Feitelijke investeringen

. .
Noodzakelijk voor uitbrei-
1.200 25

verschil (1-2)


a Na 1955 exclusief uitgaven voor academische ziekenhuizen.


Studentenaantallen (x 1.000) en overheidsuitgaven

voor het w.o.
mln.; prijzen 1967), 1938-1980








Aantallen studen-
115a) 130a)

Uitgacn v. wo.:




. . .
800 1.200
200 300
450 450
377 1.300 1.600
Idem o/oob)

a Raming-Dalmulder, midden-alternatief.
van bruto nationaal produkt (marktprijzen).

Bij de beoordeling van de groei van de uitgaven voor

het w.o. moet worden overwogen dat deze niet alleen het
onderwijs dienen. Een voorbeeld is het wetenschappelijk

speur- en ontwikkelingswerk. Recente cijfers leren dat bijna

de helft van al het fundamenteel onderzoek plaats heeft
binnen de universiteit. De CBS-inventarisatie van 1964

bracht voorts aan het licht, dat dit onderzoek ca. 40%

opeiste van de uitgaven voor het w.o. Het is duidelijk dat

speurwerk en onderwijstaak hier niet te scheiden zijn. In

feite kan hetzelfde worden gezegd ten aanzien van de uit-

gaven die bijvoorbeeld voor de faculteiten der geneeskunde

worden gedaan: een belangrijk deel daarvan komt direct

de volksgezondheid ten goede. Zowel speurwerk als volks-

gezondheid kunnen worden beschouwd als essentiële voor-

Wat hier voor het w,o. wordt voorzien wekt associaties met
de situatie op de woningmarkt. De aanbouw van nieuwe wo-
ningen heeft sinds enkele jaren een niveau bereikt dat voor
komende jaren voldoende wordtgeacht om het tekort in te halen,
de nieuwe gezinnen te huisvesten en het oude huizenbestand te
vervangen. Is de produktie dus op langere termijn voldoende, de
spanning van woningnood en verkrotting blijft voorlopig
Aan deze uitkomsten ligt de studentenraming ten grondslag
volgens het midden-alternatief. Analoog is te becijferen, dat een
ontwikkeling volgens het laagste alternatief voor 1980 zou
leiden tot een totaal uitgavenbedrag van ca. f. 2,4 mrd., of
1,8% van het BNP, en dat realisering van het hoogste alternatief
ruim f. 3 mrd. zou vereisen, ofwel 2,4% van het BNP.


ESB 6-11-1968


– waarden voor een voortgezette economische groei


Naast de financiën wordt ook de
als knelpunt
gezien. Wil men de vigerende normgetallen studenten/

personeelsformatie in de toekomst aanhouden dan zou

deze formatie, nu ca. 25.000 man sterk, in 1980 met onge-

veer 17.000 moeten zijn uitgebreid. De benodigde aantallen

academici onder hen zijn volgens de raming-Dalmulder

voor dat jaar beschikbaar: het aanbod van academici

wordt dart immers bij benadering in evenwicht gedacht

met de behoefte, en daarin zijn de aantallen nodig voor het
w.o. ingecalculeerd. Ook op dit punt behoeft het geraamde

studentenaccres niet als irreëel te worden beschouwd;
Blijft over de
nodig om de ontwikkeling in
de gewenste banen te kunnen leiden. Deze factor behoeft

op de lange termijn, waarover we nu spreken, geen belang-

rijke hinderpaal te zijn. De indrukwekkende uitbreiding

van de capaciteit, die boven is beschreven, werd onder

aanzienlijk moeilijker omstandigheden verwezenhijkt.Daar-

bij leert het recente verleden dat in moeilijke situaties vaak

een grote slagvaardigheid kan wordert opgebracht: men

denke aan de oprichting van de zevende medische faculteit

en de recente vestiging van de sectie tandheelkunde aan
de V.U. Op vele punten blijkt men van ervaringen uit de

verstreken jaren Ie hebben geprofiteerd. Een belangrijk

element hierbij is, dat de samenwerking tussen de instel-

lingen van w.o. vastere vormen heeft gekregen, hetgeen in

de toekomst tot een rationeler besluitvorming zal kunnen
leiden dan in het verleden soms mogelijk bleek. T-Jet ligt

voor de hand dat dan ook minder gevaren aanwezig zullen

zijn van stoornissen in de communicatie tussen de acade-

mische wereld en de rijksoverheid.


Het rapport-Dalmulder komt tot de slotsom dat het aantal

studenten tussen 1965 en 1980 moet verdubbelen. Gaan
we na wat de consequenties hiervan zijn voor financiën,

mankracht en organisatie, dan lijkt dit een haalbare zaak.

in feite is dat niet verwonderlijk. Over de lange termijn

gezien zijn de aantallen studenten immers globaal ge-

sproken – iedere vijftien jaar verdubbeld en steeds is het
gelukt hen binnen het w.o. op te vangen.. Het is moeilijk

in te zien dat nâ 1965 niet meer zou kunnen, wat vôôr

1965 wel mogelijk was.

De uitspraak ,,Dalmulder is onmogelijk” ligt orge-

twijfeld uitstekend in het gehoor. Het lijkt er echter op

dat men zich daarbij toch te veel laat leiden door de con-

gestie, die enkele studierichtingen nu ondervinden. De

mogelijkheden tot uitbreiding van het w.o. als geheel

mogen hieraan echter beslist niet worden afgemeten. Het

ziet er naar uit dat ieder die dat wenst in de komende jaren

een plaats zal kunnen vinden. Daarmee is niet gezegd, dat

elke eerstejaars terecht zal kunnen in de studierichting of

instelling van zijn eerstë keus. Of in komende jaren een-

zelfde beweeglijkheid in studie- of universiteitskeuze mo-

gelijk zal zijn als in het verleden, zal afhangen van de be-
schikbare middelen. Ongetwijfeld zullen de nu bestaande

noodsituatie en die welke wellicht nog gaan ontstaan in

elk geval voor de komende jaren noodmaatregelen moeten

billijken. De studievrijheid gaat een moeilijke tijd tegemoet.

J. Passenier


(Yp zoek naar hel

kanttekeningen bij Professo

In de discussie omtrent de onderwijspolitiek
in de laatste

jaren het thema van de gelijke kansen of de ,,equality of

educational opportunity” meer en meer aandacht gaan op-
eisen. In onze artikelen ,,Onderwijspolitiek en Onderwijs-

stelden wij:

,,Het naïeve idee dat dit betekent dat het onderwijs voor allen
gelijk moet zijn, heeft plaatsgemaakt voor een meer gedifteren-
tieerde en meer realistische conceptie: iedereen nioet de reële
kans krijgen dat onderwijs te volgen dat past bij zijn bekwaam-heden en zijn belangstelling. Men denkt wel eens dat in dit op-
zicht al heel wat bereikt kan worden door een vooruitstrevende
beurzenpolitiek, een evenwichtige schoolspreiding enz. Zonder
het belang en de noodzakelijkheid hiervan te willen onderschat-
ten, moet echter heel nadrukkelijk gesteld worden, dat voor het
bereiken van dit doel tevens een aanpassing van de pedagogische
structuur van het sch’oolwezen nodig is, daar de bestaande school-
systemen en onderwijsmethoden een handicap vormen voor de
kinderen uit sociaal en cultureel minder bevoorrechte mitieus.
De tendens in veel Europese landen naar een meer comprehensief
middelbaar ondervijs is o.m. hierdoor geïnspireerd
onderzoek naar de meest efficiënte pedagogische iiiddelen en
condities om de sociale doelstellingen, zoals die hierboven ver-meld zijn, in praktische maatregelen om te zetten, verkeert nog in een beginstadium. In de nabije toekomst zullen de resultaten
van dit soort onderzoek zonder twijfel vergaande consequenties
hebben voor de onderwijspolitiek t.a.v. het gehele complex van
problemen dat men gemakshalve als ,,kwalitatief” aanduidt.”

In een voetnoot bij deze tekst spraken wij destijds de

hoop uit, dat in dit opzicht in Nederland een stimulerende

invloed zou uitgaan van het ,,tâlentenproject” van Prof.

Dr. F. van Heek. De resultaten van dit project liggen nu

voor ons, in de vorm van een lijvig boekwerk
. Gezien het

grote belang van het onderwerp en de tijd en inspanning

die er in gestoken zijn
, verdient deze studie het aandachtig

onder de loep genomen te worden. Twee artikelen leken

ons daartoe méér geschikt dan een boekbespreking.



Het lijkt ons juist om, alvorens in een tweede artikel meer

algemene punten aan d orde te stellen, de vijf grote onder-

zoekingen van de eerste fase van het project (zie samen-

vatting op blz. 1024-1025) snel de revue te laten passeren.

We houden .ons daarbij aan de ‘olgorde van het boek.

1. Het eerste onderzoek, naar de maatschappelijke en

economische situatie van de sociaal sterk gestegenen acade-

micus, komt tot weinig verrassende conclusies. De voor-

naamste is wel, dat deze sterk gestegenen eigenlijk best met

hun huidige situatie tevreden zijn, al kost hun het ver-

werven van de vereiste sociale vaardigheden kennelijk

enige nioeite. De nadruk die de auteurs leggen op de vraag

of eventuele toekomstige grotere groepen academici ui

verborgen talent (1).

Van Heeks ,,Talentenproject”

lagere sociale milieus even probleemloos, door het leven

zullen gaan, lijkt ons weinig gerechtvaardigd. Als het zover

komt, zullen de maatschappelijke normen en vormen zich

ook wel ontwikkeld hebben en met name iets van de on-

nodige franje verloren hebben die op het ogenblik in ons

land, als men ze te serieus neemt, het leven nodeloos

compl iceert.

Het tweede onderoek – ,,radicale selectie ten dele

toegepast: het ’11 plus experiment’ in Engeland” – heeft

ons af en toe verbaasd. Het heeft weinig zin nog in te

hakken op het ’11 plus’ systeem dat in zijn oude vorm

hoe langer hoe minder wordt toegepast. Ook daar waar

het parallel systeem gehandhaafd is, vindt de selectie in

de regel plaats op grond van een
aan gegevens

over om. de prestaties van de leerling in de lagere school

en is de ’11 plus test’ als zodanig teruggebracht tot één

element van een hele testbatterj. De vergelijking met

Engeland gaat ook mank waar het het rendement betreft:

het grote onderscheid tussen ons en de Engelse

grammar school is, dat de ,,O-level” gediplomeerden , ook

al gaan velen van hen onmiddellijk het bedrijfsleven in,

geenszins als gefaald beschouwd kunnen worden. Ten-

slotte hadden we graag wat meer technische informatie

gehad, eventueel in een bijlage, omtrent & belangrijke her-

classificatie van de beroepen die in dit hoofdstuk verwerkt

is, met de bedoeling, de Engelse en Nederlandse deel-

nemingspercehtages aan v.h.m.o. resp. grammar school, per

sociaal milieu vergelijkbaar te maken. Het gevolg van de

hergroepering is, dat het verschil tussen beide landen

voor wat de deelneming van de lagere sociale milieus betreft

nagenoeg ongedaan wordt gemaakt. Dit resultaat is wel zo

verrassend, dat het de lezer recht geeft op een gedetailleerde

beschrijving van de hier gebruikte technische criteria. Wij

zouden hierop minder hebben aangedrongen als niet elders

in het rapport in de tekst detail-technische inlichtingen

gegeven werden die ons van veel minder belang lijken.

Met de conclusie – die zich uitspreekt tegen een defini-

tieve selectie op deze jeugdige leeftijd – zijn we het natuur

lijk eens. Maar het was niet nodig, daarvoor Engeland als

voorbeeld te nemen, daar we in eigen land een systeem

kunnen vinden waaraan nog méér fouten kleven dan aan

het oorspronkelijke ’11 plus’ systeem.

Het hierop volgende hoofdstuk is gewijd aan het identi-
ficeren van de factoren die de regionale verschillen in door-

stroming naar en deelneming aan het v.h.m.o. kunnen ver-

klaren. De rechtvaardiging van dit onderzoek is te vinden

in de hypothese, dat naast sociaal milieu andere macro-

sociologische en economische variabelen (in dit geval van

ESB 6-11-1968

een regionaal karakter) de waargenomen verschillen in

deelneming beïnvloeden. Dit blijkt echter, in het algemeen,

niet het geval te
De waargenomen regionale verschillen

worden grotendeels verklaard door verschillen in de be-

roepssamenstelling van de actieve bevolking in de regio’s.

Binnen dezelfde beroepsgroep zijn de regionale verschillen

in deelneming hoog gecorreleerd met verschillen in op-

leiding van de ouders. Deze laatste blijkt dus, in laatste

analyse, de belangrijkste verklarende variabele te zijn; dit

wordt later door het ‘Ouder- ‘en Schoolkeuze-onderzoek


Dit is overigens een goed stuk statistisch werk. Het

hoofdstuk – slechts 22 bladzijden – is sterk gecom-

primeerd, hetgeen de duidelijkheid van de conclusies niet

altijd ten goede komt. Het is bijv. niet’gemakkelijk te be-

grijpen wat bedoeld wordt met: ,,Bij de meisjes ziet men
voor wat betreft de groep bedrijfshoofden landbouw, dat

de deelneming aan het v.h.m.o. groter is in die gebieden

waarin het percentage kinderen, wonende in een gemeente

met een u.l.o.- resp. een no-school, geringer is. Voor de

andere groepen is echter een tegengesteld verband te con-

stateren, d.w.z. de deelneming aan het neemt toe

wanneer een groter deel der kinderen dichter bij een u.l.o.-

resp. een no-school woont. Bij de jongens is de relatie

niet zo stringent in de overeenkomstige beroepsgroepen,

maar wel gelijk”

Andere bevindingen in deze studie hadden wij graag

verder uitgediept gezien, hier of in andere delen van het

rapport. Zo wordt bijv. geconstateerd, dat ,,voor de

arbeiderszoons het verblijf in de grote steden de door-

stroming naar het v.h.m.o. vaak niet blijkt te bevorderen”.
In de plattelandsgebieden zijn de deelnemingspercentages

voor deze groep dikwijls even hoog of hoger. Het onder-

zoek naar de mogelijke invloed van het totale school-

aanbod heeft geen duidelijke verklaring voor dit verschijnsel

opgeleverd . Spelen hier misschien de onmiddellijke wërk-

en ,,verdien”mogeiijkheden een rol? Voor het stedelijke

arbeiderskind zijn die wellicht meer direct ,,tastbaar” dan

in minder grote steden en op het platteland

van 31januari en 7 februari 1968.
Prof. Dr. F. van 1-leek e.a.:
Het verborgen la/ei,!; ,nilieÉ,,
schoolkeuze en sc/ioolgesc/,iktheid.. J. A.
Boom, Meppel 1968,
356 blz., f. 37,50. –
Volgens het ,;Woord vooraf” werd gedurende de periode
1961-1967 researchwerk verricht door een onderzoekteam dat
tientallen personen omvatte.
‘ Blz. 122.
Zie blz. 122 en het citaat hierboven.
Zie hiervoor ook Jean Ferrez: ,,Regional inequalities in
educational opportunity”, in:
Ability and Educational Oppor-
A. H.
Haisey), OECD 1961, blz. 71.


Samenvatting en belangrijkste conclusies

van het ,,Talenproject”

Het ,,talentenproject” is in twee grote fasen uitgevoerd.
In de eerste was de volgende probleemstelling aan de orde gesteld: welke maatschappelijke façtoren beïnvloeden de door-
stroming van scholieren uit de lagere sociale milieus in de
opeenvolgende fasen van het Nederlandse onderwijs?
In de
tweede fase stond de volgende probleemstelling centraal:
welke bijdrage kan het onderwijs, met name het l.o., en de
voorbereiding tot het l.o., leveren tot het zoveel mogelijk
reduceren van de verschillen in leerprestaties die het gevolg
zijn van ongunstige milieu-omstandigheden, zodat wat liet
onderwijs betreft optimale ontwikkelingsmogelijkheden ge-
schapen worden?
De eerste fase hield zich dus bezig met de maatschappelijke
factoren die een rol spelen in de doorstromingsproblematiek,
onder constanthouding van het huidige onderwijssysteem en de
pedagogische structuur.
De tweede fase bestudeerde de ge-
volgen van
in deze school- en onderwijsvariabelen.
Daar de ernstigste hinderpalen tot de doorstroming zich
blijken voor te doen vbbr de overgang naar het v.h.m.o. is
in het onderzoek het zoeklicht vooral gericht op de overgang
l.o.-v.h.m.o. en op het l.o. zelf. Het onderzoek is voorts
gestructureerd rond tien visies op of houdingen tegenover
het probleem van de vertegenwoordiging van de diverse sociale
milieus in het onderwijs en t.a.v. de mogelijkheden tot en
de maatschappélijke en sociale gevolgen van een wijziging in die verhoudingen. Deze visies zijn de volgende:
de biologische visie betreffende de uitgeputte ,,talenten-
reserves”: doorstromingsverschillen zijn niet te wijten aan
sociale factoren, maar worden veroorzaakt door de erfelijk-
heidsfactor die limieten stelt aan het aantal begaafden.
voorkeur voor sociale stijging in drie generaties, boven
dezelfde stijging in twee generaties. Hier wordt de aan-
dacht gevestigd op de dysfunctionele werkingen van snelle
sociale stijging.
de optimistische visie, die geen reden ziet zich over de huidige gang van zaken ongerust te maken. de ,,meritocracy”-theorie: het perspectief van een vrij-
wel uitsluitend op intelligentie geselecteerde elite is sociaal
en cultureel onaanvaardbaar. Gevaar van individuele
mobiliteit ten koste van emancipatie van de groep als
doorstromingsremmingen zijn het gevolg van onvol-
doende financiële studiefaciliteiten: de moeilijkheden voor
de lagere milieus liggen vooral op het vlak van studie-
kosten en gederfd inkomen.
radicale selectie zonder wijziging van het school-
systeem: talenten uitkiezen en middelmaat weren.
invloed van de posili van het ouderlijk gezin in de
beroepsstratificatie. Hier vindt men de stelling van de
geringe gemotiveerdheid van het arbeidersgezin tot school-
succes, maar ook de mening dat het arbeiderskind bij het
verwerken van de leerstof sociale handicaps moet over-
winnen die geheel losstaan van het probleem van de ge
de progressieve niet-radicale visie: doorstromings-bevordering zonder het scheppen van nieuwe selectie-
barrières en zonder duidelijke aanwijzingen betreffende
radicale hervorming van het onderwijssysteem.
streven naar een gedifferentieerd schoolsysteern, zich
kenmerkend door vele keuzemogelijkheden en geleidelijke
zelfselectie, maar zonder bijzondere maatregelen ter be-
vordering van de doorstroming uit de lagerd milieus.
bijzondere onderwijsvormen, aangepast aan het poten-
tiële studietalent uit de lagere milieus.

Deze tien visies zijn in wezen een mengsel van meningen en
hypothesen betreffende de
van de verschillen in
schoolkansen (1,
en 7),
van een zekere stand
van zaken (3),
om iets aan de huidige stand van
zaken te doen (6, 8, 9 en 10), en
mogelijke gevolgen
een zekere richting wordt ingeslagen (4 en 2). In vergelijking
met de twee probleemstellingen zoals die hierboven zijn
weergegeven, betekenen zij een uitbreiding van het terrein
van onderzoek. Deze uitbreiding heeft haar neerslag ge-
vonden in de keuze van de vijf grote onderzoekingen die in
het kader van de
eerste fase
van het project worden ge-
presenteerd. Deze zijn: (i) een sociologisehe verkenning van
de maatschappelijke en economische positie van de sociaal
sterk gestegen academicus; (ii) radicale selectie ten dele toe-
gepast: het “11 plus experiment” in Engeland; (iii) regionale verschillen in v.h.m.o.-deelneming en verklarende factoren;
(iv) psychologisch onderzoek omtrent milieu, schoolkeuze en
schoolgeschiktheid in Amsterdam, Twente, Friesland en
Noord-Brabant; en (v) ouderonderzoek en schoolkeuze-
onderzoek: belangrijkste factoren die in samenhang staan
met de doorstroming l.o.-v.h.m.o.
• Wat de
probleemstelling betreft komt het onderzoek
tot de volgende conclusies :
Regionale verschillen in de deelneming aan het v.h.m.o.
worden het best verklaard door de regionale beroepsstruc-
tuur van de bevolking, en binnen dezelfde beroepsgroep weer
door het opleidingsniveau van de ouders.
Er is een nauwe samenhang tussen beroepsmilieu en
doorstroming naar het v.h.m.o.; tussen beroepsmilieu en de
,en tussen voorspellirigsscore en feitelijke

Wij komen nog terug op enkele gevolgtrekkingen, die
niet direct met de centrale probleemstelling in verband staan.
De voorspellingsscore is gebaseerd op de Nederlandse
Onderwijs-Differentiatie Testserie (NOT.), die succes in het
v.h.m.o. zo goed mogelijk voorspelt.

4. Dat de verschillen in doorstroming tussen de beroeps-

groepen echter grotendeels herleid kunnen worden tot ver-

schillen in schoolgeschikthèid – zoals dit in het volgende
hoofdstuk, dat verslag uitbrengt over het psychologische

onderzoek omtrent milieu, schoolkeuze en schoolgesch ikt-

heid, wordt aangetoond – is een conclusie die velen zal

verbazen. De auteurs zijn de eersten om te erkennen, dat

de gebruikte testen van schoolgeschiktheid, inclusief de

matrix-test, ,,milieugevoelig” zijrf en dat dus de ,,werkelijke”

(in de terminologie van het rapport de ,,potentiële”) reserve

aan talent niet gemeten
de verdere draag-
wijdte van het onderzoek drastisch beperkt: wat nu nog te

onderzoeken valt, zijn de oorzaken van de betrekkelijk

geringe verschillen in doorstroming van de ,,matig school-

geschikten” naar gelang hun milieu van herkomst, m.a.w.

de vraag,
waqrm ii de hogere milieus
deze mindere

kanshebbers naar liet v.h.m.o. gaan en in de lagere inilieus


De auteurs hebben mogelijke critici al de wind uit de

zeilen genomen door nadrukkelijk
de begrenzingen van

hun onderzoek te wijzen: hun conclusie dat er geen

noemenswaardige reserve aan talent bestaat,

op het onderzoek van de leerlingen zesde klas Lo., en de

schoolgeschiktheid heeft slechts betrekking op het be-

staande schoolsysteem. Het
jammer dat het onderzoek

met name wat het eerste punt betreft niet verder is gegaan.

Zoals het nu voor ons ligt, gëeft het ons aanleiding tot de

volgende twee opmerkingen: met de eerste plaatsen wij

het terrein van de auteurs en onderkennen we het

belang van een onderzoek naar het aantal kinderen dat

nog met een redelijke kans op succes door het huidige

middelbaar onderwijs geabsorbeerd kan worden. Onze


Ër zijn derhalve in Nederland geen subtantiële reserves meer aanwezig van ,,begaafden” in de zin van parate school-
. Integendeel, in de hogere sociale mitieus gaan
eerder ,,te veel” jongeren naar het v.h.m.o. Bij de ,,matig
geschikten’.’ blijken, volgens hetzèlfde criterium, méér
,,reserves” te bestaan.
In deze laatste groep speleii de opleiding van de ouders
en het milieu van afkomst van de moeder een belangrijke
rol in het wél of niet doorstromcn van het kind. Daarentegen
blijkt de pedagogische instelling der ouders, en het contact
met de school, geen invloed te hebben, evenmin als overigens het gezinsinkomen.
Bij constanthouding van het onderwijsniveau van de
vader laten hoofd- en handarbeiders hun kinderen evenveel
doorstromen naar het v.h.m.o. Tussen handarbeiders met
een v.h.m.o.- of u.l.o.-opleiding en hoofdarbeiders met een
dergelijk diploma, is vrijwel geen verschil te bespeuren wat
betreft hun houding t.a.v. de verdere opleiding van hun
Conclusie: wat betreft de parate schoölgeschiktheid zijn
zowel in de lagere als in de hogere milieus de reserves aan
,,begaafden” gering, maar de situatie is verschillend voor
wat de minder tot weinig geschikten betreft: voor deze cate-
gorie zijn dc onaangesproken reserves in de lagere sociale
milieus aanmerkelijk groter dan in de hogere.

In het kader van de
tweede fase
van het project – die dus
uitging van veranderingen in de onderwijs- en pedagogische
variabelen – worden twee hoofdstukken gepresenteerd, één
van de hand van Dr. C. van Calcar e.a. van het Pedagogisch
Centrum Enschede, over ,,school, milieu en prestatie”; een
tweede van Prof. Langeveld en Drs. Sixrna, ,,beleid en
realisering” geheten.
Van Calcar meent, dat het bestaande onderwijssysteeni
zélf, Zijn Organisatie, methoden en tradities en zijn sterk
selectieve grondslag, aan de orde gesteld moeten worden.
Hij heeft kunnen vaststellen, dat de
gemeten intelligentie
een leerling uit de lagere leerjaren van het basisonderwijs
die nauwelijks of vertraagd heeft leren lezen, ,,achteruit” is
gegaan. In de loop van het basisonderwijs is een toename
te constateren van het verschil in gemeten intelligentie en in
,,prestatie” tussen de leerlingen uit de verschillende sociale
niilieus. Bij het zoeken naar de pedagogische aanpak die
hierin verandering zou kunnen brengen gaat Van Calcar er
van uit, dat een onderwijsprogramrna méér kans van slagen
heeft naarmate het beter aansluit op het ontwikkelingspeil,
het kennisniveau en de reeds verworven ervaring van de
leerlingen. Hij brengt verslag uit van een ,,activerings-
programma” dat hij heeft toegepast in scholen met hoofd-
zakelijk uit handarbeidersmilieus afkomstige kinderen. De
duur van het programma was slechts acht weken. Zonder
een er op aansluitend verder onderwijsprogramma kan men
moeilijk een blijvend resultaat verwachten. De voorlopige
resultaten, m,n. wat betreft schoolprestaties en stijging van

de gemeten intelligentie, waren echter dusdanig dat de
auteurs kunnen stellen ……dat de school niet machteloos
is tegenover tekorten in de schoelvoorbereiding bij kinderen
uit handarbeidersmilieu, en dat ,,ontwikkeling van talent”
geen loze kreet hoeft te zijn”. Langeveld en Sixma gaan er van uit – en blijkens boven-
staande samenvatting zou dat ook door Van Calcar worden
beaanid – ,,dat alleen beïnvloeding die van vrij lange duur
is en op verschillende binnenschoolse en wenselijkerwijs ook
buitenschoolse punten aarigrjpt, blijvend succes kan
Te dien einde stellen zij een speciale schoolvorm voor, de
,,doorstroomschool”, bedoeld voor alle kinderen uit een
bepaald recruteringsmilieu.
Begaafde kinderen uit andere,
soortgelijke wijken zonder ,,doorstroonischool” zouden. ook
van deze school kunnen profiteren. Deze speciale school-
vorm zou bij voorkeur een combinatie moeten zijn van
kleuterschool en basisschool (acht jaar). Specifieke opvang,
guidance, ouderbeïnvloeding en ouderbegeleiding worden
onontbeerlijk. geacht; ook tijdens het aansluitende voort
gezette onderwijs. Het einddoel van de school zou zijn, ,,de
potentieel begaafde kinderen minstens te brengen tot eind-
diploma vwo. of h.a.v.o. (uitwijkmogelijkheden einddiploma
m.a.v.o., i.a.v.o. met voortgezette beroepsopleiding)”.
De pedagogisch-didactische structuur van de voorgestelde
schoolvorm is slechts schetsrnatig aangegeven, ook omdat
er ,,- zeker wat de Nederlandse situatie betreft – nog geen duidelijk beeld is van de omvang van de problematiek, de
meest efficiënte didactiek, de acceptabele en adequate ouder-
beïnvloeding enz., en dus een en ander in experimenteer

scholen getoetst zal moeten worden”. Dit voorstel van Langeveld en Sixrna wordt voorafgegaan
door een hoofdstuk van Van Heek, waarin hij de tien visies
opnieuw beschouwt, in het licht van de onderzoeksresultaten.
Zijn eindconclusie, vooral gebaseerd op het feit dat de
,,parate reserves” zo goed als uitgeput zijn; komt neer op
een aansluiting bij ,,visie no. 10″:
vormen, aangepast aan potentieel studietalent üit lagere
milieus: ,,het komt ons niet verantwoord voor met de op-
richting van experimenteerscholen in bovengenoemde zin
te wachten, totdat over enige decennia men in Nederland
misschien zal besluiten tot toepassing van de scholengemeen-schap als nationaal onderwijssysteem, gelijk thans in Zweden

In het ,,talentenproject” wordt een onderscheid gemaakt
schoolgeschiktheid. De eerste
wordt uitgedrukt in de waarschijnlijkheid die een scholier
heeft, de volgende fase van het onderwijs te doorlopen (onder
constanthouding van het huidige onderwijssysteem); de
tweede is een schatting van de kans op schoolsucces indien zekere wijzigingen in de pedagogische en onderwijssituatie
worden aangebracht.
D.w.z. in de zin van Langeveld en Sixma.

dan, hoeveel vertrouwen de auteurs hebben in de

voorspellingszekerheid van de gebruikte test. Zijn zij er

van overtuigd, dat bijv. vijftien jaar geleden deze test be-

langrijke reserves aan parate schoolgeschiktheid zou hebben

aangetoond? Dat
immers een conclusie die men

hun gegevens mag trekken: in het voorgaande hoofdstuk is
aangetoond, dat de samenstelling van de beroepsbevolking

regionale deelnemingsversehillen kan verklaren op een

de tijd,
maar dat
verschillen in de beroeps-

structuur in de tijd absoluut niet gecorreleerd waren met

de veranderingen waargenomen in de deelnemingspercen-

tages (de deelname van jongens aan het v.h.m.o. nam van
1950 tot 1964 met 47 percent toe, tegenover een toename

van slechts 10 percent in de index van de samenstelling

van de beroepsbevolking). Dit komt dus neer op een zeer

snelle stijging van de doorstromjnscoëfficin naar het

v.h.m.o. van alle sociale milieus. Aangezien het rendement
in het v.h.m.o. hetzelfde is gebleven, mag men hieruit con-

cluderen, dat er omstreeks 1950 een belangrijke reserve

aan parate schoolgeschiktheid was. Volgens het psycholo-

gish onderzoek
deze reserves omstreeks

uitgeput. Indien dit juist is, zal van nu af de doorstromirg

naar het v.h.m.o., procentsgewijze gezien, gaan stagneren,

ofwel er zal eri drastische vermindering van het rendement

ojatreden, als gevol van een snelle toeloop van de minder

geschikten. De t6ekomst zal leren, oféén van dezetwe

hypothesen juist is, hoewel de Mammoetwej .vergelijkingn

noeiljk zal. maken. Het is jammer dat de onderzoekeks

ons in, het onzekere laten over de
die zij a4n

dèze feiten, geyen en dat zij er bijgevolge ook niet de nood-

zakelijke consequenties voor hét verder uitdiepen van het

hebben getrokken,

ESB 6-11-1968


Onze tweede opmerking betreft het testen van de kin-

deren in de zesde klasi.o.: het is intussen algemeen bekend,

dat de kleuterperiode en de eerste jaren van het lager onder-

wijs beslissend zijn voor de mate waarin het kind de latere
leerstof aankan en, in het algemeen, de eisen die de school

aan hem stelt in termen van motivatie en prestatie. In de

tweede fase is hieraan wél aandacht geschonken, maar in

de eerste fase, die toch de hoofdmoot van het onderzoek

heeft uitgemaakt, is men over deze, voor een verklaring

van de grote verschillen in ,,schoolgeschiktheid” tussen de

beroepsgroepen, essentiële feiten, wel wat te gemakkelijk

heen jestapt.

Het psychologische onderzoek is overigens in zijn gehele

opzet van beperkte strekking. Binnen de enge limieten die
het zich gesteld heeft is de conclusie t.a.v. het niet-milieu-

gebonden zijn van de onderwijzer bij zijn advies over de

v.h.m.o.-keuze correct. Maar daarmee is maar heel weinig

gezegd over de mogelijke milieugebondenheid van de onder-

wijzer in zijn algemene instelling tegenover de leerlingen

of over zijn interpretatie van de eisen die het v.h.m.o. stelt,

instellingen die hun eventuele neerslag reeds gevonden
hebben in de prestatie van het kind in de zesde klas l.o.

Een onderzoek naar de eventuele milieugebondenheid van

de leerkrachten in deze wijdere zin heeft hier niet plaats


Wie, zoals wij, met hooggespannen verwachtingen naar

dit rapport hebben uitgezien, hopend er een diepgaande

algemene analyse in te vinden van, en misschien zelfs zoiets
als een nieuwe visie over, het verband tussen milieu, school-

geschiktheid en schoolkeuze, blijft in de kou staan.

Het heel lange en laatste hoofdstuk betreffende de eerste

fase van het project (,,Ouderonderzoek 1964 en School-

– belangrijkste factoren die in

samenhang staan met de doorstroming l.o.-v.h.m.o.”) is in

zijn opzet ambitieuzer en ook dynamischer dan het psycho-

logische hoofdstuk. De bedoeling van de onderzoekers is

hier in te haken op de gegevens die uit het breed opgezette
statistische onderzoek zijn verkregen, en dieper op de ziak

in te gaan. In het onderzoek zijn een indrukwekkend aantal

variabelen onderzocht, die gaan van opleiding van de

ouders, via oudercontact met onderwijzers, aantal kinderen

in het gezin, contact met de buren, tot het lezen van

opiniebladen en het kijken naar bepaalde televisieprogram-

In sommige gevallen is dit ,,dieper ingaan” beperkt ge-

bleven tot het formuleren van hypothesen die verder niet

getoetst zijn, in andere gevallen worden boude conclusies

getrokken waaraan dan onmiddellijk wordt toegevoegd dat

ze statistisch niet significant zijn. Soms wordt ook gewag


onrôerend goed,


beoordeling van bouwplannen

controle op uitvoering


• advies bij koop en bouw


Keizersgracht 634-Amsterdani-C. Telefoon 020-237133


gemaakt van bevindingen waarvan, behalve de formulering,

ook de strekking niet duidelijk is. Wij zullen ons houden

bij twee voorbeelden. Op blz. 191 lezen wij: ,,Terwijl bij

de hoofdarbeiders geen significante samenhang tussen het

hebben vân bekenden met doorgestroomde kind(eren) en

de schoolkeuze wordt gevonden, is bij de handarbeiders

de doorstroming (naar het v.h.m.o.) belangrijk hoger onder

de kinderen van ouders met bekende(n) met een doorge-

stroomd kind”. En op blz. 218: ,,Gedaalde moeders hebben

eerder stijgende zoons dan gedaalde vaders”. Zo blijkt ook

een samenhang te bestaan tussen het doorstromen en het

kijken naar bepaalde televisieprogramma’s. Men vraagt

zich na dit alles af, waarom men niet ook de hypothese

getoetst heeft dat handarbeiders met meer dan één huis-

dier’relatief minder doorstromende kinderen hebben.

Dit is niet als een misplaatst grapje bedoeld, maar om onze

twijfel uit te drukken aan de waarde van dit soort samen-

hangen en onze scepsis t.a.v. de mogelijkheid, met derge-

lijke resultaten iets te

Aan de andere kant moet met nadruk erkend worden,

dat het ouderonderzoek een aantal hardnekkige vooroor-

delen uit de wereld heeft geholpen en gevestigde meningen
heeft rechtgezet betreffende de bereidheid en het vermogen

aan ouders uit de lagere sociale groepen hun kinderen naar

het Voortgezet onderwijs te sturen. In het algemeen ge-

sproken zijn de ouders uit de lagere sociale milieus niet

minder bereid hun kinderen naar het te sturen

dan die uit de hogere. Het inkomen schijnt hierbij geen

hinderpaal meer te zijn. Daarmee is echter geen oplossing

van de hand gedaan wat betreft de zgn. minder begaafde

kinderen (in de zin van parate schoolgeschiktheid). Het

ouderonderzoek heeft in feite weinig tot de oplossing van

dit fundamentele probleem bijgedragen, evenmin als het

school keuzeonderzoek.

Vooral in dit lange hoofdstuk had men er misschien

beter aan gedaan, de discussie omtrent bepaalde technische

detailzaken in een bijlage op te nemen. Het was dan lees-

baarder en vooral korter geworden. Niet iedereen wil per se

weten, dat Makrotest N.V. tussen Sint Nico1aas en Kerst-

mis 1965 de interviews voor het schoolkeuzeonderzoek heeft

afgenomen, alhoewel dit voor de fijnproevers zeer zeker

interessante informatie is. Zo krijgt de lezer ook alle frus-

traties voorgeschoteld die de onderzoekers hebben onder-

vonden bij de mecanografische bewerking van de gegevens.

Dat is wel erg eerlijk, maar het doet iets naïef aan.

In een tweede artikel zullen wij nader ingaan op de beleids-

voorstellen (Langeveld en Sixma). Daaraan vooraf zullen

wij enkele opmerkingen maken over de algemene opzet

van het project en in verband daarmee over het onderzoek

van Van Calcar c.s.
Drs. D. Kallen

L. Emmerj, M.A.


F. 137,80
f. 190,65
f. 104,30
f. 182,20
f. 253,-

1 nov.
f. 208,95
f. 188,40 f. 114,40
f. 104,85
f. 63,50






Prof. Dr. C. D. Jongman

Geld- en ‘kapitaalmarkt



Het hoge peil van de rente van daggeldieningen handhaaft

zich, hetgeen erop wijst, dat de krapte op de geldmarkt

onverminderd voortduurt. in de laatste week van oktober

was het voornamenljk de ultimostijging van de bank-

papiercirculatie(f. 187 mln.) die de bestaande krapte nog

versterkte. De betaling van de voorlopige aanslagen in de
vennootschapsbelasting schijnt grotendeels achter de rug.

in ‘s Rijks Schatkist trad andermaal een daling op, die

echter te gering was om de drainering uit hoofde vn de

stijging van de bankpapieromloop teniet te doen.

in het lopende jaar tot en met augustus hebbende geld-

scheppende instellingen een groot bedrag aan liquiditeiten

in het verkeer gebracht. De vorderingen op de overheid en

de private sector stegen met f. 2.744 mln., terwijl de kapitaal-

marktbeleggingen met f. 780 mln, omhoog gingen. De

brutotoevoer was dus f. 3.524 mln. Een deel hiervan be-

stond echter niet uit nieuw geschapen liquide middelen,

maar werd slechts door de banken doorgegeven. Het gaat

hier om de toeneming van de eigen middelen, de op lange

termijn aangetrokken gelden en de eigenlijke spaargelden.
Deze stegen met
840 mln. De netto groei van de liqui-

diteit heeft in het genoemde tijdvak dus f. 2.684 mln, be-


Dçze cijfers hebben betrekking op de binnenlandse

creatie van liquiditeiten. Daarnaast speelt de betalings-

balans een rol. Een tekort op de totale balans doet de

binnenlandse liquiditeitenmassa inkrimpen, een overschot

heeft het tegenovergestelde effect. De vordèri
ngen op het

buitenland van alle geldscheppende instellingen zijn in

januari tot en met augustus 1968 met f. 1.331 mln. toege-

nomen, zodat ook uit dezen hoofde de binnenlandse

primaire liquiditeitshoeveelheid is versterkt.


De pandbrievenmarkt heeft in de maanden januari t/m

september een grotere activiteit te zien gegeven dan in

dezelfde periode van vorig jaar. Bedroeg de uitgifte door

hypotheekbanken en scheepshypotheekbanken in laatst-

genoemde tijdvak f. 107 mln., in dezelfde periode 1968

was het bedrag f. 152 mln.

Deze groei steekt gunstig af bij de omvang van de open-

bare emissiemarkt, waar de uitgiften in de periode januari

t/m september 1968
1.867 mln, hebben bedragen, tegen

in dezelfde maanden van 1967 f. 1.717 mln. De zojuist

aangekondigde lening van de Bank voor Nederlandsche

Gemeenten zal echter het bedrag voor 1968 met tenminste

f. 100 mln, doen stijgen.


Indexcijfers aandelen
29 dec.
H. & L.
25 okt.
t nov.
1968 1968

374 463

460 462
Internationale concerns
681 -495
674 680


137 138
Banken en verzekering
229 – 179
229 226
Handel enz
199 – 160

A.N.P.-C.B.S., Prijscourant.

ESB 6-11-1968

29 dec.

Kon. Petroleum

f. 155,60 Philips

f. 127,40
Unilever, cert .

f. 108,40

f. 160,-
Hoogovens, n.r.c .

f. 12540



Nat. Nederlanden

f. 276,-

f. 228,40

New York
Dow Jones Industrials
Langlopende staatsobligaties
Aandelen: internationalen

. ………..
Disconto driemaands schatkist-


Aangepast voor kapitaalwijzigingen.
Amsterdam-Rotterdam Bank.


Burgemeester en wethouders zoeken een




die als stafmedewerker ter secretarie belast zal

worden met het sociaal-wetenschappelijk onderzoek

ten behoeve van de ruimtelijke ordening, de eco-

nomisch-structurele ontwikkeling en de sociaal.

culturele ontwikkeling der gemeente (os. structuur-

en bestemmingsplannen, industrialisatie, werkgelegen.

held, woonpatroon, diensten. en onderwijsvoorzie-


Hij zal tevens belast worden met de leiding van het

statistisch bureau.

Bij zijn taak zal hij worden bijgestaan door twee


Vereist is een voltooide academische opleiding,

alsmede ruime praktische ervaring.

Benoeming zal, afhankelijk van bekwaamheid en

ervaring, geschieden in een der volgende rangen

f 1577,-
per maand,

referendaris A
per maand.

Schriftelijke sollicitaties met vermelding van Vacature nr.
te zenden aan burgemeester en wethouders.


Stijgende koersen?.

dan eerst GOED oppassen!

Natuurlijk interesseren zich meer mensen voor de beurs als er geld
te verdienen valt, dan wanneer de koersen alsmaar dalen.
Toch is dit niet de hoofdoorzaak van de werkelijk overweldigende
groei van Beleggers.Belangen – speciaal de laatste maanden. Deze
wordt in het bijzonder veroorzaakt doordat Beleggers.Belangen het
haar abonnees, dank zij haar deskundige Redactiestaf – met haar medewerkers – zo gemakkelijk maakt zich een volkomen oblectief

beeld, te vormen omtrent de fondsen, die onder de huidige omstan.
digheden koopwaardig zijn en welke zeker niet.
En wat daarbij zo plezierig is . . . Heel veel abonnees maken onge-
vraagd hun/haar kennissen attent op Beleggers.Belangen als een
bijzonder goede raadgever:
Overtuigt Uzelf hiervan door een 2.tal gratis proefnummers aan te
vragen, die u telkens direct na de verschijning worden toegezonden.

Administratie ,,BeI-.BeI”, postbus 42, Schiedam

KZO Koninkflike.

Zout-Organon nv


heeft op de
economische afdeling
van haar hoofdkantoor


teArnhern een paatsingsrnogelijkheid voor een

jong academcüs

KZO bundelt de activiteiten van eengroot aantal bedrijven ‘in
binnen- en buitenland, die chemische en farmaceutische produkten
fabriceren evenals cosmetica, levensmiddelen, verven, lakken,

was- en reinigingsmiddelen.

De economische afdeling is belast met onderzoek en evaluatie

van o.a.

• investeringen
• acquisities’
•. diversificaties
• plannen
• resultaten

De taak van de medewerker zal zijn om in een team van economen de nationale en internationale ontwikkelingen bij te houden in de
sectoren waarin KZO werkzaam is, met bijzondere aandacht voor de
industriële gezichtshoeken.

Onze gedachten gaan uit naar een chemicus of landbouwkundig
ingenieur met ervaring of deskundigheid met betrekking tot de
behandeling van genoemde eco’nomische vraagstukken of naar een
econoom die op de hoogte is van de chemische toepassingen op

industrieel terrein.

Sollicitaties onder vermelding van rÇr. 6834 te zenden aan de
afdeling personeelszaken, Boulevard Heuvelink 2 te Arnhem.







hfl11 :’
Ih4h .1












— i••


Wij zijn werkgeers. En daarbij heb-
ben we één ding gcmeen: we hebben
de allermodcrnste administratie.
Met computers. Door het gezamen-
lijk te doen drukken ij de kosten en
hebben wij onderling oor weinig geld
een hypermoderne loon- of voorraad-
Ook administratieve taken op ander
gebied waar wij nice zitten, neemt de
computer ons uit handen. En omdat
wij die taken ”stroomlijnen” in stan-
daardprogramma’s bezuinigen wij nog
Geen enorme investeringen en tôch
aan de top an onze tijd.

Ook voor erzekeringen zijn er onder-
linge verenigingen ge ormd: oor risi-
co’s van brand, storm, molest, W.A.,
pensioen en invaliditeit.
Men kan lid zijn an dc ene onder-
hoge zonder lid te moeten zijn van een
andere. Wl hebben deze erenigingen
één administratie, één beheer. \Ve noe-
men dat C.B., Centraal Beheer.
Die centrale administratie werkt
uiterst goedkoop, met uiterst moderne
middelen: met elektronische appara-
Zo drukken wij samen onze kosten.
Voor welke werkgeers is onze een-

trale elektronische administratie in-
teressant? Ruwweg voor twee groepen.
Kleinere bedrij en-met bijvoorbeeld
zeer veel voorraadmutaties, die volledig
liet ontwikkelde systeem an de admi-
nistratie in hun bedrijfstak kunnen oer-
nemen. Want het systeem
reeds in onze programma’s.
De tweede groep, dat zijn de grotere
bedrijven met zeer cel werknemers of
voorraadmutaties, die zich de kosten
van een eigen programma op de com-
puter kunnen permitteren.
Voor beide groepen is de clektro-
nische verwerking een efficiënte maat-
regel, die kosten bespaart.

Cr.VTRA 41


ESB 6-11-1968


Maak gebruik van

de rubriek


voor het oproepen van sollicitanten voor leidende

functies. Het aantal reacties, dat deze annonces

ten gevolge hebben,
doorgaans uitermate be-

vredigend; begrijpelijk: omdat er bijna geèn
groie instelling
die dit blad niet regelmatig

ontvangt en waar het niet circulert!


Kromme Nieuwe Gracht 6

Gezien de structuur en de uitbouw van onze effectenafdeling
zoeken wij een


Een middelbare opleiding is voor de vervulling van deze functie
noodzakelijk. Leeftijd tot 40 jaar.

Iemand, die zich met enthousiasme weet in te zetten zal zich een goede toekomst kunnen verwerven.

Wij bieden naast het salaris diverse sociale voorzieningen
ondermeer op het gebied van de huisvesting.
Sollicitaties worden gaarne ingewacht bij de afdeling secretariaat
van de bank.

Gecombineerde maandstaat Algemene Bank Nederland N.V.

en Hollandsche Bank-Unie N .V.

30 september
31 augustus
1968 1968

Kas, kassiers en daggeldieningen


Nederlands schatkistpapier
. . . . .

Ander overheidspapier
. . . . . . . .

















Bankiers in binnen- en buitenland.


Effecten en syndicaten
. . . . . . . .
Voorschotten tegen effecten
. . . . .
















Kredieten op middellange termijn
. .


Deelnemingen (mcl. voorschotten)



30 september
31 augustus





















Waarderingsreserve gebouwen
. . .



converteerbare obligatielening




















Deposito’s op termijn
. . . . . . . . .









. .

. . .













. .

. . .




Geaccepteerde wissels
. . . . . . . .


Overlopende saldi en

andere rekeningen

. .

. . . . . . .







Algemene. Bank Nederland N.V,



Onze adviseurs
vinden meestal nog plaats voor

rnéér makke schapen!

N6g meer makke schapen in uw magazijn!
Maar daar zijn het dan ook adviseurs voor. Want
zij weten dat nergens zé met ruimte gewoekerd
moet worden als in magazijnen en archieven. En dat
men nergens met zôveel faktoren rekening moet
houden; zoals planning, routing, aan- en afvoer,
transport, artikel- en verpakkingsformaten om maar
Wat te noemen. Maar zij laten het niet bij ‘weten”

alleen, zij zijn in staat ruimte te scheppen en
magazijnproblemen op de juiste wijze tot een
oplossing te brengen. Zij passen daarbij onze Monla
Magazijnsystemen toe, die inderdaad woekeren
met de ruimte. Systemen die ontworpen en ontwikkeld zijn om in elke ruimte een gesmeerd lopend magazijn of archief te maken. Oôk bij u. Laat
onze magazijnspecialisten u vrijblijvend adviseren.

Bruynzeel Monta Magazijnsystemen zijn ook leverbaar in staal







TEL. 02980-26440.

ESB 6-11-1968


j N.V.

gevestigd te ‘s-Gravenhage


f100.000.000.— 6
2 pÇt.
25-jarige Obligates 1968

(Derde lening)


Bij overtekening wordt het recht voorbehouden het bedrag der lening te verhogen

tot het totaal ingeschreven bedrag of minder, evenwel tot geen hoger bedrag dan

f1 50.000.000.—.

Grootte der stukken: nominaal
en f500.—.

. Na de toewijzing kunnen desgewenst, in de plaats van obligaties,

schuidregisterinschrijvingen, groot tenminste nominaal f100.000.—, worden verkregen.

Ondergetekende bericht, dat de inschrijving op bovengenoemde

uitgifte zal zijn opengesteld op



van de s voormiddags 9 tot des namiddags 3 uur


bij de kantoren te Amsterdam, Rotterdam, ‘s-Gravenhage en ‘s-Hertogenbosch,

voorzover in genoemde plaatsen gevestigd, van:

Amsterdam-Rotterdam Bank N.V.

Algèmene Bank Nederland N.V.


Lippmann, Rosenthar

Mees & Hope

H. Oyens & Zonen N.V.

Pierson, Heidring
& Pierson

Theodoor Gilissen

Hollandsche Bank-Unie N.V.

Nederlandsche Credietbank N.V.

Nederlandsche Middenstandsbank N.V.

F. van Lansçhot

N.V. Slavenburg’s Bank

ten kantore der Vennootschap

op de voorwaarden van het prospectus d.d. 5 november 1968.

Prospectussen en inschrijvingsbiljetten, alsmede, in beperkte mate, de statuten en

het laatste jaarverslag, zijn bij bovenstaande inschrijvingskantoren verkrijgbaar.

‘s-Gravenhage,5 november 1968.

N.V. Bank voor Nederlandsche Gemeenten.


all& Gail


Overgang naar computer

t’li’drovend’.? Nee qiet

Hoe het IBM Voorbereidingscentrum Wij nhandel Gail & Gail
hielp in slechts zes maanden ‘computer-klaar’ te zijn.

In oktober 1967 viel het besluit: de 45 filialen
van Gail & Gali (met onder meer 4500

verschillende artikelen gedistilleerd!) zouden

via een IBM 1130 geadministreerd worden.

In april 1968 moesten de eerste programma’s

draaien. Directie van Gali & Gail: ,,Zonder het

IBM Voorbereidingscentrum zouden we het
nooit gehaald hebben”. Daar kon Gali & Gali

Het IBM service-pakket:

onder deskundige leiding zijn programma’s
van tevoren proefdraaien op eenzelfde IBM

1130. Kinderziekten werden voorkomen,

personeel werd opgeleid, programma’s werden

getest. Met andere woorden: veel tijd en geld
werden bespaard. Het IBM Voorbereidings-

Centrum staat ter beschikking van iedereen
die een IBM 360/20 of 1130 installeert.


IBM adviseurs voor specifieke

bedrijfstakken benaderen uw

problemen met de praktische

ervaring van vele in Nederland
geplaatste systemen. Ze spreken uw

taal. in alle opzichten.

Computers per uur te huur

10 IBM Service Bureaus – nooit

verder weg dan 1 uur rijden – bieden
kleinere bedrijven geautomatiseerde

administratie ‘buiten de deur’. Het

IBM Rekencentrum Rijswijk kunt u

inschakelen voor grote technische
en wetenschappelijke problemen.

Wereldwijde programmabibliotheek

Ergens ter wereld hebben wij een
soortgelijk probleem als het uwe

waarschijnlijk al opgelost. IBM
klanten beschikken kosteloos over
de programmabibliotheek afkomstig

uit 100 IBM landen.

Tijdsparend Voorbereidingscentrum

In het Voorbereidingscentrum kunt

u – voordat uw 360/20 of 1130

geïnstalleerd is – onder deskundige

leiding uw programma’s

voorbereiden, schrijven en daarna

proefdraaien op een zelfde machine.

Een unieke service.

personeel wordt opgeleid

in het IBM Opleidingscentrum

(2500 cursisten in 1967) wordt uw

personeel opgeleid voor de

bediening en programmering van

informatieverwerkende systemen.


ESB 6-11-1968


de rj
iksoverheid vraagt

voor het Ministerie van Economische Zaken

t.b.v. de afdeling Aardolie van het Directoraat-Generaal voor de Energievoorziening

te s-Gravenhage

jurist of econoom
vac. nr

Taak om.:

Behandeling van nationale vraagstukken op het gebied van raffinaderijvestiging,
pilpleidingbeleid, voorraadvorming, prijsbeleid en fiscoliteit;
Medewerken aan het oplossen van internationale vraagstukken, voortvloelend uit het Nederlandse lidmaatschap von de Benelux, EEG, OESO en NAVO; deelnemen aan de
desbetreffende vergaderingen;
Analyseren en commentatiëren van gegevens inzakeproduktie, raffinage, transport en
distributie van ruwe aardolie en aardolieprodukten.

Vereist: doctoraal examen-rechten of economie, leeftijd max. 40 jaar.

Salaris, ofhankelijk van leeftijd en ervaring, max. f2108,- per maand.

voor het Ministerie van Financiën

‘t.b.v. de Afdeling Algemene Zaken van de Directie Buitenlands Betalingsverkeer

econoom of jurist
ac. 8-5091/0936
b.v.k. pas afgestudeerd,

die de eerste jaren zal worden belast met werkzaamheden nationale en internatio-
nale aspecten van de bemoeienissen van de Staat met exportkredietverzekering.

Standplaats ‘s-Gravenhage.

Salaris, afhankelijk van ervaring, tussen f1265,- en f1776,- per maand.
Promotiemogeljkheden aanwezig.

Tel. inlichtingen worden verstrekt onder nr. 070-624061, tst 2514 of 2511.

Schriftelijke sollicitaties onder het bij de gewenste functie ,vermelde vacaturenummer
(voor elke vacature een afzonderlijke brief) zenden aan de Rijks Psychologische Dienst,

Prins Mauritslaan
1, ‘s-Gravenhage.

AOW-premie voor Rijksrekening. De salarissen zijn exclusief 6% vakantieuitkering


er is in onze staf

plaats en toekomst voof jeo”nge


Bedrijfseconornen, die voornemers of reeds bezig zijn zich verder te ontwikkelen

tot registeraccountant, bieden wij gaarne gelegenheid tijdens de accountantsstudie

praktijkervaring op te doen.

Mede op deze wijze wensen wij de groei van onze staf van vakbekwame medewerkers
te versnellen.

Het ligt in ons voornemen aan de praktische scholing bij onze kantoren rnedè door
vorming van studiegroepen van bedrijfseconomen aandacht te schenken.

Zij die zich willen oriënteren omtrent de mogelijkheden welke er voor hen bij ons

bestaan, gelieven zich tot één van onderstaande adressen te wenden.



Amsterdam-9, Beethovenstraat 1 98;tel. 020-7375 55

Rotterdam-2, Stadhuisplein 30;

tel. 01 0-1422 88

Arnhem – Breda – Brusset – Deventer – Eindhoven – s-Gravenhage – Heerlen – Hengelo (0v.) – Middetburg – Utrecht

ESB 6-11-1968


. .



toplerant tan Midden-Nederland

voor zijn redactie binnenland een redacteur Ier
behandeling van het




•die op de hoogte is van of belangstelling
heeft voor lonen en prijzen, producent en
consument, werkgever en werknemer. Hij zal
zijn activiteiten dienen te ontplooien zowel
ter redactie als in de verslaggeving. Voor
deze functie wordt gedacht aan een journa-
list met ervaring op dit terrein of aan een
academicus die zich in de journalistiek wil

Aanstelling geschiedt naar gelang van oplei-
ding en ervaring volgens de CAO voor

Schriftelijke sollicitaties te richten aan de Hoofd-
redacteur, Drift 23, Utrecht.




vraagt voor de
N.V. Maatschappij voor Projektontwikkeling

te Utrecht een



Deze zal, als medewerker van de onderzoek-
afdeling, wordén belast met het uitvoeren en
uitwerken van enquêtes, de mathematische en
statistische verwerking van gegevens en het
rapporteren van de uitkomsten en conclusies.

Vereist: examen Statistisch Analist of gelijk-
waardige opleiding.
– Statistische ervaring – en voortgezette mathe-
matische opleiding strekt tot aanbeveling.

Brieven met opgave van opleiding en ervaring

te zenden aan de Centrale Personeelsdienst.