Geopolitieke ontwikkelingen beïnvloeden de kwaliteit van leven van burgers in Nederland. En andersom, consumptie- en investeringsbeslissingen in Nederland hebben steeds vaker geopolitieke implicaties. Dat vraagt om samenhangend beleid en een analyse-instrumentarium waarmee dat gemaakt kan worden.
In het kort
- Beleidsmakers, de planbureaus en het CBS starten met hun beleidsontwikkeling en analyses vanuit ‘brede welvaart’.
- Door aan het analysekader geopolitiek kapitaal toe te voegen komen de geopolitieke implicaties van beleid in beeld.
- Het structureel meenemen van geopolitiek in alle binnenlands en buitenlands beleid maakt Nederland geopoltiek robuust.
De verwevenheid van economie en geopolitiek is in tijden niet zo voelbaar geweest. Wat in het buitenland gebeurt, raakt steeds meer aspecten van onze kwaliteit van leven. Steeds vaker zullen geopolitieke ontwikkelingen binnenlandse keuzes raken, omdat de internationale machtsstrijd op steeds meer terreinen wordt uitgevochten. Denk aan de economie, media, de digitale wereld, infrastructuur op land of in zee, de financiële markten en toeleveringsketens van industrie, en cruciale diensten zoals de gezondheidszorg.
In het rapport Nederland in een fragmenterende wereldorde roept de Wetenschappelijk Raad voor het Regeringsbeleid daarom op om in deze turbulente wereld ‘Nederland geopolitiek robuust’ te maken (WRR, 2024). Het behalen van de drie hoofddoelen van het Nederlands buitenlands beleid – weerbaarheid (zowel veiligheid als veerkracht), welvaart en bescherming van onze waarden (democratie, mensenrechten en rechtsstatelijkheid) – zal aanzienlijk meer inspanningen vragen dan voorheen, stelt de WRR.
Het geopolitiek robuust maken van Nederland levert spanningen op tussen verschillende beleidsdoelen omdat de internationale machtsstrijd op steeds meer terreinen wordt uitgevochten. Dat maakt de huidige scheidslijnen tussen binnenlands en buitenlands beleid onhoudbaar als Nederland zich effectief wil beschermen. De WRR pleit er daarom voor om binnenlandse en buitenlandse expertise samen te brengen in de beleidsvorming en zo de invloeden over en weer expliciet op tafel te laten komen.
In dit artikel pleit ik voor een praktische oplossing om aan dit advies van de WRR invulling te geven. Voeg geopolitiek kapitaal toe aan de brede welvaartsanalyses die ten grondslag ligt aan de beleidsontwikkeling. Uitbreiding van deze analyse-instrumenten helpt om de samenhang tussen binnenlands en buitenlands beleid, en daarmee de geopolitieke robuustheid van Nederland te versterken.
‘Brede welvaart’ en het buitenland
Een kerndocument in de beleidsgerichte welvaartsanalyses is de jaarlijkse Monitor Brede Welvaart & de Sustainable Development Goals 2025 van het CBS (2025) (hierna: Monitor). Het concept ‘brede welvaart’ is ontwikkeld bij het CBS door Jan-Pieter Smits, op basis van het ‘beyond GDP’ denken van Stiglitz et al. (2009) en de definitie van duurzame ontwikkeling van het Brundtland-rapport (1987). ‘Brede welvaart’ is volgens het CBS onze huidige kwaliteit van leven en de mate waarin deze ten koste gaat van die van generaties na ons of mensen uit andere delen van de wereld.
Geopolitiek kapitaal
Het buitenland kan worden toegevoegd aan het brede welvaartskader via de introductie van het thema geopolitiek kapitaal. Geopolitieke kapitaal definieer ik als het vermogen van Nederland om weerbaarheid, welvaart en waarden in buitenlands beleid te beschermen en versterken. De term ‘kapitaal’ verwijst naar hulpbronnen, materiële en immateriële bezittingen die over (middel)lange termijn gebruikt kunnen worden. Het sluit aan bij de bestaande thema’s in het brede welvaartskader: economisch, sociaal en natuurlijk kapitaal. Geopolitiek kapitaal geeft aan dat het gaat om een set aan mogelijkheden die Nederland kan uitbouwen of uitbaten.
Net als andere kapitalen zal geopolitiek kapitaal nader moeten worden ingevuld om het als analyse-instrument te kunnen gebruiken. Zo wordt natuurlijk kapitaal door het Planbureau voor de Leeomgeving bijvoorbeeld geoperationaliseerd door te kijken naar de baten van verschillende ecosysteemdiensten. Het CBS meet sociaal kapitaal door onder andere te kijken naar vertrouwen tussen mensen en in instituties. Voor geopolitiek kapitaal kan gebruik gemaakt worden van de politieke wetenschap waarbij vaak de term ‘macht’ centraal staat. In essentie is macht de mate waarin een land de gebeurtenissen in de wereld kan beïnvloeden om de eigen belangen te behartigen (Beckley, 2018).
Beschikbare machtsmiddelen en de manier waarop een land die weet in te zetten, betreffen deels statische gegevens, zoals oppervlakte, ligging, grondstoffen en bevolkingsomvang. Deels gaat het om wat landen zelf doen om hun positie te versterken. Denk aan het opbouwen van militaire of economische macht, of informatiepositie, maar ook aan het sluiten van bondgenootschappen – Nederland heeft meer geopolitiek kapitaal vanwege zijn lidmaatschap van de Europese Unie, als instrument voor versterking van onze welvaart en onze waarden, en vanwege zijn lidmaatschap van de NAVO, als instrument voor veiligheid. Nederland zet zich ook in voor een op regels gebaseerd wereldhandelssysteem en een sterke internationale rechtsorde die landen beschermt tegen agressie. Effectief multilateralisme kan voor een land als Nederland aanzienlijk bijdragen aan ons geopolitiek kapitaal.
Maar geopolitiek kapitaal fluctueert ook naarmate de wereld verandert. Elke situatie vraagt om een andere combinatie van invloedmiddelen. Elk land heeft bovendien andere mogelijkheden en belangen. Recente rapporten van Instituut Clingendael (2025) en van de Adviesraad voor Internationale Vraagstukken (2025) wijzen bijvoorbeeld op het belang van opkomende landen als nieuwe, invloedrijke actoren. Het wordt belangrijker om deze landen als partners te kunnen betrekken naarmate de wereld onvoorspelbaarder wordt. Ook het idee van economische macht is de afgelopen jaren veranderd door nieuwe technologische ontwikkelingen en toenemende geo-economische machtspolitiek.
Er is geen standaardrecept voor een sterke geopolitieke positie. Een relatief klein land als Nederland moet invloed via verschillende wegen uitoefenen, omdat economisch of militair met de vuist op tafel slaan onvoldoende impact zal hebben. Nederland doet dat bijvoorbeeld via onderwijs- en wetenschapsuitwisseling, culturele en publieksdiplomatie, innovatiesamenwerking of waterdiplomatie. Deze onderdelen van internationaal beleid krijgen meestal niet de meeste aandacht, maar zorgen wel voor goodwill die Nederland kan inzetten ten behoeve van onze belangen. Omgekeerd kan bijvoorbeeld een investering in een ontwikkelingsland die leidt tot milieuschade het imago van Nederland in dat land schaden.
Integrale benadering via ‘brede welvaart’
Inzicht in de dwarsverbanden tussen binnenlands en buitenlands beleid is cruciaal voor goed overheidsbeleid. Dit staat vaak al op het netvlies van beleidsmakers. Denk aan de intensieve discussies over het investeringsklimaat en belastingbeleid, strategische autonomie en grondstoffenketens, of de spanning tussen woningbehoeften van Nederlandse burgers en studenten en de behoefte aan kennismigranten. Integreren van geopolitiek kapitaal in het brede welvaartskader helpt die dwarsverbanden structureel in kaart te brengen en biedt zo aanzienlijke meerwaarde om de geopolitieke robuustheid van Nederland te vergroten.
Centraal in al het beleid
Het brede welvaartskader is het geëigende middel om geopolitieke overwegingen integraal mee te nemen. Het kader staat steeds meer centraal in beleidsprocessen dankzij de inbedding in het Beleidskompas, het staande instrument voor beleidsontwikkeling van de Rijksoverheid. Ook de planbureaus analyseren in toenemende mate beleid met behulp van ‘brede welvaart’.
Door geopolitiek kapitaal een vast onderdeel te maken van dit analysekader ontstaan inzichten op terreinen waar normaal gesproken geen link met het buitenland wordt gelegd. Zo hadden de planbureaus in de brede welvaartsanalyse van het woningisolatieprogramma (CPB et al., 2024) bijvoorbeeld kunnen kijken naar positieve effecten op energie-onafhankelijkheid of naar de vraag of er arbeidskrachten uit het buitenland nodig zouden zijn om het programma succesvol uit te voeren. Omgekeerd kan deze inbedding duidelijker voor het voetlicht brengen op welke punten buitenlands beleid bijdraagt aan de welvaart in Nederland, en daarmee keuzes informeren als er spanningen tussen binnenlandse en buitenlandse beleidsdoelen optreden.
Complexe dwarsverbanden
Opname van geopolitiek kapitaal in het brede welvaartskader dwingt niet alleen de complexe dwarsverbanden tussen binnenlands en buitenlands beleid structureel in kaart te brengen, maar bevordert ook dat beleid consistent dezelfde richting op stuurt. Voor geopolitiek kapitaal zijn de strategieën van de vakdepartementen net zo relevant als de ‘buitenland-gerichte’ ministeries.
Soms zal het kader weinig aan de staande analyse toevoegen – bij bezuinigingen op onderwijs en wetenschap is het verband met de innovatiepositie van Nederland snel gelegd. Soms helpt het kader om onderbelichte gevolgen zichtbaar te maken – bezuinigingen op de zorg die de pandemische paraatheid reduceren. En soms kan het kader zeer verhelderend zijn. Bij veel vraagstukken is duidelijk dat er een verbinding met het buitenland is, maar is de complexiteit zodanig dat het niet a priori helder is wat verstandig beleid is en welke afwegingen gemaakt moeten worden. Denk aan het ruimte- en energiegebruik van datacenters versus AI als belangrijke sleuteltechnologie voor Nederland. Een goed voorbeeld is het project Beethoven in de regio Eindhoven waarin een integrale aanpak synergie vindt tussen binnenlandse belangen zoals woningbouw, onderwijs en infrastructuur, en de internationale koploperspositie van Nederland op technologiegebied.
Minder eenzijdige focus
Het opnemen van geopolitiek kapitaal in het brede welvaartskader helpt ook om internationale ontwikkelingen vanuit verschillende perspectieven te analyseren. De klassieke economische theorie houdt weinig rekening met politieke of culturele factoren, zoals historische sentimenten of veiligheidsbelangen, die economische handelingen kunnen beïnvloeden (Makridis, 2025). Ook de visie dat economische verwevenheid leidt tot minder conflict heeft de afgelopen jaren terrein verloren door de gebleken kwetsbaarheid voor economische machtspolitiek (Pistikou et al., 2021).
De inclusie van geopolitiek kapitaal kan de gevolgen van deze tekortkomingen in het analysekader deels ondervangen. Dit completere beeld is nuttig voor het traditionele buitenlandbeleid, en ook voor de beoordeling van beleidsvoorstellen vanuit andere ministeries.
Langetermijnperspectief
Via de dimensie ‘Later’ weegt het brede welvaartskader ook het langetermijnperspectief in beleidsafwegingen mee. In het Beleidskompas krijgt dat vorm via de langetermijnscan en de generatietoets. Het in kaart brengen van (middel)langetermijn-ontwikkelingen is in de geopolitiek onzekerder dan op beleidsterreinen waar trends bijvoorbeeld kunnen worden doorgerekend. Toch bestaan er veel methoden van strategic foresight, waar ook verschillende ministeries kennis van hebben opgebouwd. Door deze structureel – en interdepartementaal gezamenlijk – op belangrijke beleidsvraagstukken toe te passen, kunnen grote risico’s en kansen vroegtijdig en samenhangend gesignaleerd worden. Dit draagt direct bij aan een weerbare en wendbare positie.
Geopolitiek kapitaal een noodzakelijkheid
Structurele aandacht voor de Nederlandse positie in de wereld is een ‘must have’ om onze kwaliteit van leven te beschermen. In een onzekere wereld is het cruciaal dat beleid consistent bijdraagt aan een wendbaar en weerbaar Nederland. Het integraal betrekken van de factor buitenland bij belangrijke (binnenlandse) beleidsvraagstukken mag dan ook geen sluitpost zijn, maar verdient een centrale plaats. Toevoeging van het thema ‘geopolitiek kapitaal’ aan het brede welvaartskader is de meest effectieve manier om dit structureel, gestructureerd en vroegtijdig te verankeren in de beleidsvorming. Hiermee wordt concreet uitvoering gegeven aan de aanbevelingen van de WRR (2024) om Nederland geopolitiek robuust te maken.
Dit artikel is geschreven op persoonlijke titel en bouwt voort op Pellegroms eerdere werk aan de Sustainable Development Goals
Literatuur
Adviesraad Internationale Vraagstukken (2025) Nederland, Europa en het mondiale Zuiden in een veranderende wereldorde. Adviesraad Internationale Vraagstukken, Advies, 10 september.
Beckley, M. (2018) The power of nations: Measuring what matters. International Security, 43(2), 7–44.
Brundtland-rapport (1987) Our common future, 20 maart. Te vinden op www.un-documents.net.
CBS (2025) Monitor Brede Welvaart & de Sustainable Development Goals 2025. CBS.
CBS (2024) Factsheet Brede Welvaart 2024. CBS.
CPB, PBL en SCP (2022) Verankering van brede welvaart in de begrotingssystematiek: Voortgangsrapportage van de drie gezamenlijke planbureaus. CPB, PBL en SCP, Rapport, 30 juni.
CPB, PBL en SCP (2024) Brede welvaartanalyse van woningisolatie: Een beschouwing van het Nationaal Isolatieprogramma. CPB, PBL en SCP, Rapport, 29 augustus.
Instituut Clingendael (2025) Strategische Monitor 2025–2030: Geopolitiek changement op het wereldtoneel. Instituut Clingendael, Rapport, 16 januari.
Makridis, C.A. (2025) The economics of geopolitics. American Affairs Journal, 9(4).
Mulder, M. (2025) Brede welvaartanalyse geeft onvoldoende inzicht in beleidsafruilen. ESB, 110(4841), 20–23.
Pistikou, V., E. Tsanana en T. Poufinas (2021) A financial analysis approach on the impact of economic interdependence on interstate conflicts. Theoretical Economics Letters, 11(5), 947–961.
Stiglitz, J., A. Sen en J.P. Fitoussi (2009) Report by the Commission on the Measurement of Economic Performance and Social Progress, september. Te vinden op ec.europa.eu.
WRR (2024) Nederland in een fragmenterende wereldorde. WRR Rapport, 109.
Auteur
Categorieën
