Verbind zorg en werk voor hogere productiviteit

De Nederlandse overheid wil de productiviteit verhogen en heeft de Productiviteitsraad opgericht. Deze raad kijkt naar slimmer werken, technologische innovatie en kunstmatige intelligentie. Maar een belangrijke bron van productiviteitswinst ligt al binnen handbereik: zorgen dat mensen na ziekte of operatie sneller en duurzaam weer aan het werk gaan.

Het verbinden van werk met de gezondheidszorg wordt steeds urgenter. Zo neemt het aantal mensen met artrose toe van 1,6 miljoen nu naar bijna 3 miljoen in 2050. De grootste toename van artrose is bij mensen in werkzame leeftijd. De meest voorkomende vorm is artrose van de knie. In Nederland hebben op dit moment meer dan 837.000 mensen knieartrose en jaarlijks komen er ruim 51.000 mensen bij. Dit is mogelijk nog een onderschatting: analyses van elektronische huisartsendossiers tonen aan dat de werkelijke prevalentie en incidentie twee keer zo hoog zijn.

Knieartrose veroorzaakt niet alleen pijn en beperkingen, maar ook langdurige uitval op het werk. Ziekteverzuim als gevolg van knieartrose kost de Nederlandse werkgevers jaarlijks tientallen miljoenen euro’s.

Voor een deel van deze werkenden is een knieprothese noodzakelijk. De operatie is succesvol in het verlichten van pijn en verbeteren van dagelijkse activiteiten als traplopen en wandelen. Maar medisch herstel betekent niet automatisch dat iemand ook weer aan het werk gaat. Slechts dertig op de honderd werkenden hervatten hun werk binnen één jaar.

Daarmee ligt een belangrijk deel van de productiviteitswinst niet in een betere operatie, maar in een betere verbinding tussen zorg en werk. Wie ziek wordt, komt momenteel terecht in een hoogwaardig zorgstelsel. Maar juist wanneer het stokje van zorg naar werk moet worden overgedragen, ontstaat er onduidelijkheid: wie neemt de regie? Wie betaalt? Wie brengt de behandelend arts, fysiotherapeut, bedrijfsarts, werkgever en patiënt bij elkaar? Iedere partij doet binnen het eigen domein goed werk, maar niemand is verantwoordelijk voor de overdracht tussen domeinen. Daar staat de patiënt vertwijfeld met de kruk in de hand, terwijl kostbare tijd verloren gaat.

Zorg en werk verbinden

Dit kan anders. De voorbereiding op terugkeer naar werk moet niet pas na de operatie of zodra iemand bij de bedrijfsarts terechtkomt beginnen, maar al vóór de operatie (figuur 1). Werk moet vanaf het begin een expliciet behandeldoel zijn. De fysieke en mentale eisen van het werk moeten samen met de patiënt in kaart worden gebracht door een arbeidsdeskundige en vertaald naar concrete doelen voor de revalidatie. Zorgprofessionals, zoals de orthopeed en fysiotherapeut, kunnen vervolgens een behandelplan afstemmen met de arbeidsdeskundigen, bedrijfsarts en werkgever. De revalidatie richt zich zo niet alleen op weer kunnen lopen of traplopen, maar ook op wat iemand nodig heeft om zijn eigen werk weer te kunnen uitvoeren. Na de operatie kan de voortgang gezamenlijk worden gevolgd en wordt het plan bijgesteld tot duurzame werkhervatting is bereikt.

Figuur 1: Het combineren van medisch herstel en terugkeren naar werk na een kunstknie-operatie.

Wanneer zorg en werk vanaf het begin worden verbonden, levert dat niet alleen een snellere werkhervatting op, maar ook aanzienlijke economische baten. Het recent in Nederland ontwikkelde zorgpad BAAS – Back At work After Surgery – laat zien wat er mogelijk is als de overdracht tussen zorg en werk wel goed wordt georganiseerd. Dit onderzoek bij 457 werkende patiënten in Nederland laat zien dat werkende na een knieprothese gemiddeld een maand eerder volledig aan het werk zijn. Binnen één jaar was nog slechts 2 van de 100 werkenden niet volledig aan het werk. Iedere euro die de extra zorg kostte, betaalde zich meer dan vijf keer uit voor werkgever én maatschappij.

Als de effecten die in het BAAS-onderzoek zijn gevonden ook zouden worden gerealiseerd bij alle ruim 15.000 knieprotheses die jaarlijks in Nederland worden geplaatst bij mensen in de werkzame leeftijd, betekent dat volgens een eenvoudige landelijke doorrekening 250.000 tot 390.000 dagen eerdere werkhervatting, 418.000 dagen eerder volledig werken, 1.700 tot 2.165 extra volledig hervatte werkenden, en 70 miljoen euro winst voor werkgevers én 77 miljoen voor de samenleving.

‘Health in all policies’

Toch blijven effectieve zorginnovaties zoals BAAS vooralsnog steken in onderzoeksprojecten en goede bedoelingen. Dat komt omdat geen partij verantwoordelijk is voor het structureel organiseren en financieren ervan.

Zorginstituut Nederland en zorgverzekeraars beschouwen begeleiding naar werk niet als verzekerde zorg. Daarom ontvangen ziekenhuizen geen vergoeding voor het organiseren van deze werkgerichte zorg. Werkenden en werkgevers gaan er ten onrechte van uit dat de gangbare zorg oog heeft voor weer gaan werken. Arbodiensten zijn vooral bezig met bestaand verzuim. UWV komt doorgaans pas in beeld wanneer een werkende meer dan één jaar verzuimt. De ministeries van Volksgezondheid, Welzijn en Sport en Sociale Zaken en Werkgelegenheid onderschrijven het belang van arbocuratieve samenwerking, maar gerichte acties blijven uit.

Het uitblijven van regie is des te opmerkelijker omdat de winst van het verbinden van zorg en werk niet beperkt blijft tot knieartrose. Ook bij chronische lage rugklachten is al in 2010 aangetoond dat werkenden in Nederland eerder duurzaam terugkeren naar werk wanneer zorg en werk tezamen worden aangepakt: na 88 dagen aan het werk versus 208 dagen bij de huidige zorg, oftewel 120 dagen winst. Iedere geïnvesteerde euro leverde er 26 op. Uitgaande van 25.000 werkenden die meer dan 3 maanden verzuimen in Nederland door chronische lage rugpijn is dat jaarlijks 3.000.000 werkdagen winst oftewel het equivalent van bijna 15.000 werkenden erbij. Vergelijkbare werkgerichte interventies zijn ook ontwikkeld en onderzocht voor andere veelvoorkomende aandoeningen, waaronder psychische aandoeningen en kanker.

We weten dus al ruim vijftien jaar dat het verbinden van zorg en werk werkt. De Productiviteitsraad hoeft voor het verbinden van zorg en werk geen nieuwe interventies te bedenken. Wat nodig is, is dat de ministers van Volksgezondheid, Welzijn en Sport én Sociale Zaken en Werkgelegenheid de handen ineenslaan en het principe van Health in all policies (Gezondheid in alle Beleidsdomeinen, GiaB) daadwerkelijk toepassen. Dat betekent ook dat het Zorginstituut Nederland de ruimte krijgt om kosteneffectieve zorg vanuit maatschappelijk perspectief te beoordelen en te vergoeden. Want betaald werk is niet alleen een economische uitkomst, maar ook een voorwaarde voor gezondheid.

Daarmee snijdt het mes van BAAS en vergelijkbare interventies aan twee kanten. We weten wat werkt. Nu is het tijd om ook te zorgen dat het werkt!