Van vrijhandel naar machtspolitiek

De overtuiging dat het tijdperk van vrijhandel en globalisering ten einde is, wint aan kracht. Handelsconflicten, protectionisme en geopolitieke dwang lijken in toenemende mate de norm. Klopt het narratief van een fundamentele breuk met het vrijhandelstijdperk?

Ondanks geopolitieke spanningen blijft het wereldhandelsvolume toenemen, zij het minder snel dan voorheen. Het aandeel van export in het mondiale bruto binnenlands product is sinds 2008 gestabiliseerd rond de 30 procent, terwijl dat percentage voor 2008 jaarlijks toenam (Wereldbank, 2025). Hoewel de stroom van buitenlandse direct investeringen (FDI) over zijn piek heen is, bereikt de voorraad nog jaarlijks nieuwe records (IMF, 2025). FDI meet de mate waarin bedrijven investeren in buitenlandse activiteiten en is daarmee een indicator voor toekomstige globalisering. Wel zit de toename in internationale handel en investeringen vooral in verdere economische integratie binnen geopolitieke blokken. Dat wijst dus op fragmentatie.

De structuur van mondiale waardeketens verandert in reactie op de toegenomen risico’s. Tijdens crises blijken bedrijven hun waardeketens efficiënt, maar niet weerbaar te hebben ingericht – de coronapandemie liet dit goed zien. Daarnaast leidt geopolitieke onzekerheid ertoe dat bedrijven in gevoelige sectoren additionele risicopremies incalculeren, met name voor ketens die meerdere geopolitieke blokken bestrijken. Westerse bedrijven in China hanteren bijvoorbeeld uiteenlopende strategieën zoals China+1, anything-but-China en in-China-for-China (FT, 2022; Wall Street Journal, 2024). 

De daadwerkelijke uitsluiting van een markt omzeilen bedrijven vaak via omslag van goederen in derde landen of met het oprichten van een nieuwe entiteit (Politico, 2024). Bedrijven maken de verbinding tussen geopolitieke blokken indirecter maar stoppen zelden met zakendoen, wat illustreert hoe groot de prikkels zijn om mondiaal verbonden te blijven (Wall Street Journal, 2024).

Opkomst overheidsinterventie

Een grotere verandering is merkbaar in de handelingen van overheden wereldwijd, waar staatsinterventie, protectionisme en geo-economische dwang steeds vaker voorkomen. Het Amerikaanse handelsbeleid springt het meest in het oog, maar het speelt veel breder. Ook Europa kent een scherpe toename van staatssteunregelingen, al sinds de kaders in de coronacrisis werden opgerekt (FD, 2025). Met name in veiligheidsgerelateerde sectoren worden wereldwijd steeds strengere voorwaarden aan investeringen gesteld waardoor bilaterale relaties vaker op scherp gezet worden door geo-economische dwang (SEO, 2022).

De drukmiddelen die landen inzetten om (geo-)politieke doelen te realiseren, bevinden zich vaak op andere beleidsterreinen dan de doelen waarvoor die middelen worden ingezet. Recente voorbeelden zijn de Amerikaanse importtarieven tegen Brazilië vanwege de rechtszaak tegen voormalig president Bolsonaro en Chinese sancties richting Litouwen omwille van diplomatieke relaties met Taiwan.

Het is vaak moeilijk te onderscheiden of maatregelen hun oorspronkelijke beleidsdoel dienen of ingezet worden om geo-economische redenen. De perceptie van de maatregel doet er daarbij toe. Een bekend voorbeeld is dat CBAM, dat expliciet een Europese klimaatmaatregel is, door een groot deel van de wereld als ordinair protectionisme wordt bestempeld.

Door de opkomst van machtspolitiek worden initiatieven op andere beleidsterreinen, zoals handel en klimaat, in mindere mate beoordeeld op hun merites voor dat specifieke beleidsdoel. In plaats daarvan worden steeds meer beleidsterreinen een speelbord voor de machtsstrijd tussen geopolitieke blokken.

Voorbeelden geo-economische maatregelen

De complexiteit van het thema komt onder meer voort uit de breedte van domeinen waarin geo-economisch conflict een rol speelt. Zie onderstaande tabel voor een illustratief overzicht van interventies en voorbeelden waarbij de inzet van maatregelen als een geo-economisch instrument kan worden gepercipieerd (Clayton et al., 2024). Een groot deel van de maatregelen heeft doorgaans primair een ander doel dan dwang of het vergaren van geo-economische macht. Merk op dat niet voor alle voorbeelden in de tweede kolom geldt dat ze daadwerkelijk als drukmiddel zijn bedoeld, of dat dit wenselijk zou zijn.

Multilaterale basis voor machtspolitiek

Wanneer de dreiging van conflict toeneemt neemt het belang van geopolitieke overwegingen, technologisch leiderschap en nationale veiligheid toe ten opzichte van het belang van verdienvermogen. Bepaalde sectoren zoals defensie-industrie en de productie van halfgeleiders kunnen zelfs dermate strategisch geacht worden dat het economisch belang van vrijhandel overvleugeld wordt.

De toenemende geopolitisering is niet zonder risico’s. Een eerste gevaar is dat de afbakening van wat aan veiligheid zou raken steeds breder wordt. Voor defensie en veiligheid bestonden altijd al uitzonderingen in vrijhandelsverdragen, maar wat onder die uitzonderingen valt is vaak open voor interpretatie en wordt wereldwijd verder opgerekt. Als er daadwerkelijk veiligheidsbelangen in het geding zijn is een efficiëntieverlies van handelsbeperkingen overkomelijk. Maar hoe breder de definitie van veiligheid wordt, hoe groter het risico op onnodige economische kosten.

Ten tweede is zorgwekkend dat de erosie van multilaterale instituties die de vrijhandelsprincipes waarborgen hierdoor kan verergeren. Met de ontwikkeling van GATT (1947) en WTO (1995) zijn grote stappen gezet in het systematisch onaantrekkelijk maken van (negative sum) protectionistische ingrepen, door objectieve geschillenbeslechting en tit-for-tat-retaliatie, maar dergelijke raamwerken zijn aan kracht aan het verliezen.  

Ook is het geschillenbeslechtingsmechanisme van de WTO de facto buiten werking doordat de VS sinds 2017 de benoeming van nieuwe rechters voor hoger beroep blokkeert. In niet-Westerse landen wordt de notie al langere tijd breed gedeeld dat de WTO zou dienen om Westerse landen te bevoordelen en mondiale ongelijkheid in stand te houden (Rodrik, 2018). De mondiale coalitie van steun wordt dus steeds kleiner. En ook in de uitwerking van het nieuwe Europese industriebeleid zien we steeds meer voorstellen die moeilijk verenigbaar lijken met het WTO-recht (Bruegel, 2024). De Europese Unie staat daarmee voor een lastige keuze of ze enkel invulling wil geven aan vrijhandelsprincipes via een organisatie waarvan de geschillenbeslechting momenteel niet goed functioneert.

Tot besluit

De wereld is even verbonden als enkele jaren geleden, zij het op minder harmonieuze wijze (Mohr en Trebesch, 2024). Omdat de economische krachten die globalisering voort hebben gestuwd onverminderd sterk zijn, blijft het onderhouden van harmonieuze, evenwichtige handelsrelaties de voorkeursoptie en moeten handelsbelemmeringen worden geslecht. Waar dit niet mogelijk is, bijvoorbeeld omdat grote mogendheden het wereldtoneel naar hun hand pogen te zetten, is ander beleid nodig om de economische schade te beperken. De vraag die rest is: welke strategie is voor Nederland welvaartstheoretisch optimaal in de geopolitieke context waarmee we worden geconfronteerd?

Literatuur

Bruegel (2024) Is Mario Draghi’s EU competitiveness report the landmark plan that was promised? Bruegel Newsletter, 13 september.

Clayton, C., M. Maggiori en J. Schreger (2024) A Theory of Economic Coercion and Fragmentation. NBER Working Paper 33309.

FD (2025) Europa verwijt Trump protectionisme, maar trekt zelf ook muren op. Het Financieele Dagblad, 24 januari.

FT (2022) Foreign companies adopt ‘China for China’ strategy. Financial Times, 15 november.

Politico (2024) Commerce Department blacklists dozens of groups over weapons-related violations. 21 oktober.

IMF (2025) Foreign Direct Investment Increased to a Record $41 Trillion. IMF Blog, 20 februari.

Mohr, C. en Trebesch, C. (2024) Geoeconomics. CESifo Working Paper Series, No. 11564.

Rodrik (2018) The WTO Has Become Dysfunctional. Financial Times, 5 augustus.

SEO (2022) Geo-economische monitor. SEO Rapport, 2022-109.

Wall Street Journal (2024) The New Plan for Western Companies Is ABC: ‘Anything But China’. Laatste update 17 februari 2025.

Wereldbank (2025) World Development Indicators | DataBank