Supermarktverbod beperkt toegang tot tabak vooral in dunbevolkte gebieden

• Casteren, B. van en W. Vermeulen (2025) ESB, 110(4851), 519-521. Download [6,65 mb]

Sinds 1 juli 2024 is het verboden om tabak te verkopen in supermarkten, minisupers en nachtwinkels. Wat is het effect van dit verbod op het aantal verkooppunten van tabak in Nederland? En wat is de invloed van dit verbod op de gemiddelde afstand vanaf het woonadres tot een verkooppunt?

Roken veroorzaakt aanzienlijke persoonlijke en maatschappelijke schade. Toch rookt nog altijd achttien procent van de Nederlandse bevolking (RIVM, 2025). De meeste rokers beginnen op jonge leeftijd en raken langdurig verslaafd, mede doordat tabak jarenlang breed beschikbaar was via uiteenlopende verkoopkanalen. Het terugdringen van het aantal tabakswinkels is in de wetenschappelijke literatuur in verband gebracht met een lagere rookprevalentie onder jongeren (Marsh et al., 2021) en volwassenen (Lee et al., 2022). Het belangrijkste mechanisme is om te voorkomen dat mensen beginnen met roken of een terugval hebben als ze proberen te stoppen.

In de afgelopen jaren zijn er verschillende maatregelen getroffen om de beschikbaarheid van tabak te verminderen. Een belangrijke stap daarin is het verbod op tabaksverkoop in (mini)supermarkten en nachtwinkels als onderdeel van het Nationaal Preventieakkoord (MinVWS, 2018). Dit akkoord beoogt een rookvrije generatie in 2040 en wil het aandeel rokende volwassenen terugbrengen tot maximaal vijf procent. Tot de maatregelen behoren accijnsverhogingen, neutrale verpakkingen, een uitstalverbod en dus ook een beperking van het aantal verkooppunten.

Het verkoopverbod geldt voor alle supermarkten en andere winkels die hoofdzakelijk eten en drinken verkopen. Daarnaast hebben sommige winkelketens er zelf voor gekozen om te stoppen met de verkoop van tabak. Zo staakten Kruidvat en Trekpleister in 2019 de tabaksverkoop. Lidl deed hetzelfde in 2021. Albert Heijn volgde op 1 januari 2024 – een halfjaar voor het officiële verbod. Uiteindelijk mogen vanaf 2032 alleen speciaalzaken nog tabak verkopen. Onlangs nam de Tweede Kamer echter een motie aan om dit moment al naar 2028 te vervroegen. Het is daarom nog onzeker hoe de verdere afbouw precies gaat verlopen.

Voorafgaand aan het verbod werd in vrijwel alle supermarkten tabak verkocht. Bovendien waren supermarkten verantwoordelijk voor circa 55 procent van de totale omzet in tabakswaren (Kok et al., 2020). Het verkoopverbod in supermarkten raakt daarom een groot aandeel van de rokers.

Dit artikel biedt een overzicht van de gevolgen van het verkoopverbod op de beschikbaarheid van tabak in Nederland. Met data uit de periode 2017–2024 analyseren we trends in het aantal verkooppunten en de opkomst van nieuwe tabakszaken. We brengen bovendien in kaart hoe de afstand vanaf het woonadres tot het dichtstbijzijnde verkooppunt zich ontwikkelt. Verdere details over de gebruikte data en methode staan in Vermeulen en Van Casteren (2025).

Data en methode

We gebruiken gegevens van Locatus over de periode 2017–2024. Locatus registreert alle winkels in Nederland door regelmatig veldwerk uit te voeren. Omdat er geen registratieplicht geldt voor tabaksverkoop, vormen deze data het beste alternatief. Zo beschikken we over de locatie van alle (mini)supermarkten, nachtwinkels, bemande tankstations, speciaalzaken, en tabaks- en lectuurzaken (zoals Bruna en Primera).

We verrijken de Locatus-data vanuit andere bronnen om blinde vlekken te voorkomen. We hebben namelijk geen informatie over tabaksautomaten en overige winkelformules die in sommige gevallen ook tabak verkopen. Ook kunnen kleine speciaalzaken ontbreken die onder een uitzonderingsregeling vallen. Deze uitzonderingsregeling stelt soepelere eisen aan de producten die de winkel mag verkopen, maar geldt sinds 2021 niet meer voor nieuwe winkels.

Voor tabaksautomaten gebruiken we aanvullende informatie uit het onderzoek van Kok et al. (2020). Bovendien schatten we het aantal overige verkooppunten in – zie Vermeulen en Van Casteren (2025) voor details – met uitkomsten uit een recente publicatie van de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA, 2025). Uit deze publicatie halen we ook het aantal kleine speciaalzaken die onder een uitzonderingsregeling vallen. Tot slot simuleren we de locatie van een paar honderd winkels waarvan het adres ontbreekt. Deze simulatie baseren we op alle postcodes waar tussen 2017 en 2024 verkooppunten gevestigd waren (Vermeulen en Van Casteren 2025).

Voor elk postcodegebied (pc-6) berekenen we de hemelsbrede afstand tussen het middelpunt van het postcodegebied en het middelpunt van het dichtstbijzijnde postcodegebied met een tabaksverkooppunt. Per postcodegebied gebruiken we het inwonertal volgens CBS (2023) om de gewogen gemiddelde afstand van het woonadres van personen tot een tabaksverkooppunt te berekenen.

Ontwikkeling van het aantal verkooppunten

De afgelopen zeven jaar is het aantal verkooppunten van tabak in Nederland afgenomen (figuur 1). Deze daling is in een stroomversnelling geraakt door het recente verkoopverbod van tabak in supermarkten, waardoor het aantal verkooppunten in één jaar daalde met 59 procent.

De neerwaartse trend is het resultaat van meerdere factoren. In 2019 stopten Kruidvat en Trekpleister met de verkoop van tabak. Dit leidde tot een afname van ruim duizend verkooppunten. Daarnaast zijn tabaksautomaten sinds begin 2022 verboden (in figuur 1 weergegeven per eind 2021). In 2018 waren er nog evenveel tabaksautomaten als overige verkooppunten. Hoewel dit aantal aanzienlijk was, vertegenwoordigen tabaksautomaten een klein deel van de totale tabaksomzet. Uit eerder onderzoek van SEO blijkt dat tabaksautomaten in 2019 goed waren voor drie procent van de tabaksverkoop (Kok et al., 2020). Daarom zal het verbod op tabaksautomaten de beschikbaarheid van tabak slechts beperkt hebben verminderd.

In figuur 1 valt ook op dat er in 2024, ondanks alarmerende nieuwsberichten, relatief weinig nieuwe speciaalzaken en gemakswinkels zijn geopend. In totaal kwamen er in 2024 147 zaken bij, en 656 in de periode 2021–2024 (NVWA, 2025). Nieuwe winkels compenseren het verkoopverbod in supermarkten daarom nauwelijks.

Nieuwe winkels nemen echter wel een deel van de tabaksverkoop van supermarkten over. Van de nieuwe winkels bevindt 55 procent zich namelijk in hetzelfde postcodegebied als een supermarkt. Ter vergelijking geldt dit voor slechts 26 procent van de zaken die al vóór 2024 bestonden.

Verandering in de bereikbaarheid van tabak

Door het verbod van tabak in supermarkten is de afstand vanaf het woonadres tot een verkooppunt van tabak toegenomen. Zonder het verbod is de gemiddelde afstand van personen tot een verkooppunt 558 meter. Door het verbod is deze gemiddelde afstand gestegen tot 872 meter. Dit is een toename van 314 meter, ofwel een stijging van 54 procent.

De invloed van het verkoopverbod op de bereikbaarheid van tabak verschilt echter sterk tussen gebieden. Voor 23 procent van de mensen is de reisafstand tot een verkooppunt verdubbeld, terwijl voor 45 procent de afstand hetzelfde blijft. Zonder supermarkten is het aantal verkooppunten vooral in dunbevolkte provincies zichtbaar lager (figuur 2). In deze gebieden is de afstand tot een verkooppunt het sterkst toegenomen. Zo is de gemiddelde afstand in Zeeland toegenomen met een kilometer, terwijl de toename in de Randstad slechts 200 meter is. Een belangrijke reden daarvoor is dat tabaksspeciaalzaken nog geen landelijke dekking bieden. Zo toont figuur 2 dat Flevoland, Groningen, Overijssel en Zeeland slechts enkele speciaalzaken tellen.

Conclusie

Het verbod op tabaksverkoop in supermarkten heeft het aantal verkooppunten doen dalen. Mensen moeten hierdoor verder reizen vanaf hun woonadres om tabak te kopen, vooral in dunbevolkte gebieden. De komende jaren zal blijken in hoeverre deze verminderde beschikbaarheid zich vertaalt in gedragsverandering onder rokers. Daarbij is het onzeker of de vraag naar tabak niet deels verschuift naar verkooppunten die in deze analyse buiten beeld bleven, zoals illegale verkoop of aankopen in het buitenland.

Dit onderzoek kwam tot stand met financiering van KWF Kankerbestrijding

Literatuur

CBS (2023) Kerncijfers per postcode. CBS Statistiek.

Kok, L., L. Kroon, G.-J. Meerkerk et al. (2020) Beperken van het aantal verkooppunten tabak. SEO Rapport, 2020-55.

Lee, J.G.L., A.Y. Kong, K.B. Sewell et al. (2022) Associations of tobacco retailer density and proximity with adult tobacco use behaviours and health outcomes: a meta-analysis. Tobacco Control, 31(e2), e189–e200.

Marsh, L., P. Vaneckova, L. Robertson et al. (2021) Association between density and proximity of tobacco retail outlets with smoking: A systematic review of youth studies. Health & Place, 67, 102275.

MinVWS (2018) Nationaal Preventieakkoord. MinVWS, november. Te vinden op www.rijksoverheid.nl.

NVWA (2025) Monitoring nieuwe verkooppunten van rookwaren 2024. NVWA Inspectieresultaten 2024.

RIVM (2025) Roken onder volwassenen. RIVM Statistiek, 6 oktober.

Vermeulen, W. en B. van Casteren (2025) Verkooppunten tabak: Gevolgen van het verkoopverbod in supermarkten. SEO Rapport, 2025-81.