Sinds de blokkade van de Straat van Hormuz wordt er gevreesd voor energietekorten. Bij een goed werkende markt komt de leveringszekerheid echter niet in het geding. Wel kunnen verschillen in koopkracht van huishoudens en landen tot een verdeling leiden die maatschappelijk als ongewenst wordt gezien.
Sinds 28 februari is de Straat van Hormuz voor het merendeel van de scheepvaart onbegaanbaar. Dit heeft geleid tot groeiende zorgen over mogelijke tekorten aan olie en oliegerelateerde producten. Zo waarschuwde de directeur van het Internationaal Energieagentschap (IEA), Fatih Birol, dat Europa nog voor ongeveer zes weken over kerosinevoorraden beschikt en dit de grootste ontwrichting van de oliemarkt ooit is (BBC, 2026; IEA, 2026).
De zorgen om tekorten miskennen echter de rol van marktmechanismen, die zorgen voor een evenwicht tussen vraag en aanbod. In dit evenwicht is er geen tekort in het geaggregeerde aanbod om te voldoen aan de geaggregeerde vraag: ze sluiten precies op elkaar aan. Van een tekort is pas sprake op het moment dat het prijsmechanisme is uitgeschakeld, en er tegen de bestaande marktprijs niet meer kan worden geleverd. Wel kunnen bestaande marktparticipanten de prijs te hoog vinden om af te nemen.
Prijsmechanisme zorgt voor leveringszekerheid
Juist bij abrupte verstoringen is het van belang dat prijsvorming zorgt voor een continu aanpassingsproces dat tendeert naar een evenwicht tussen vraag en aanbod. Neem de huidige negatieve aanbodschok op de oliemarkt. Het aanbod van olie is in korte tijd met ongeveer tien procent afgenomen (Van den Beukel, 2026). Gezien het feit dat het aanbod op korte termijn maar beperkt kan stijgen, zal de voornaamste aanpassing via de vraagzijde van de economie moeten lopen. Dit betekent dat het onvermijdelijk is dat ergens in de economie de olieconsumptie moet afnemen. De markt fungeert hierbij als het primaire allocatiemechanisme: zij bepaalt wie toegang krijgt tot de resterende olie en tegen welke prijs.
De aanpassing van de vraag op het aanbod in de markt gebeurt niet willekeurig, maar via verschillen in betalingsbereidheid door onder andere verschillen in prijselasticiteit en koopkracht. Rijke landen en bedrijven met grote marges zijn bereid meer te betalen voor hun energiebehoefte. Ook zou de prijselasticiteit ervoor moeten zorgen dat energie-intensieve goederen en diensten die maatschappelijk noodzakelijk zijn, zoals ambulancediensten, gezondheidszorglogistiek of zakelijk en operationeel transport, nauwelijks in volume zullen afnemen. Hoewel de brandstofkosten in deze sectoren stijgen, kunnen deze kosten doorgaans worden doorberekend, omdat de vraag relatief ongevoelig is voor prijsveranderingen (inelastisch). Voor andere categorieën, met name niet-essentiële of luxe consumptie zoals vakantiereizen (elastisch), ligt dit anders. Daar is de betalingsbereidheid lager waardoor consumenten sneller geneigd zijn hun gedrag aan te passen, uitgaven uit te stellen of consumptie geheel te verminderen wanneer prijzen stijgen.
Vooralsnog lijken de hedendaagse energiemarkten goed te werken: hoewel een aanzienlijk deel van de olieproductie is weggevallen, bestaat er nog steeds een mondiale markt met meerdere aanbieders waar olie kan worden verhandeld.
Zelfs op specifiekere en krappere deelmarkten, zoals die voor kerosine, worden vraag en aanbod nog hoofdzakelijk via prijsaanpassingen op elkaar afgestemd. Zo heeft KLM recentelijk aangekondigd 160 vluchten te schrappen in verband met de hoge kerosineprijzen, maar gaf ze tegelijkertijd aan ‘nog geen last te hebben van tekorten’ (BNR en ANP, 2026). Dat lijkt tegenstrijdig, maar illustreert juist de marktwerking: het schrappen van vluchten is dé noodzakelijke aanpassing om tekorten te voorkomen. Hogere prijzen temperen de vraag waardoor reizigers een korte stedentrip eerder laten schieten. Bepaalde vluchten zijn hierdoor minder rendabel en verdwijnen vervolgens uit het aanbod.
Efficiënte verdeling niet per se maatschappelijk gewenst
De efficiënte verdeling die tot stand komt via de markt valt echter niet noodzakelijkerwijs samen met een maatschappelijk gewenste verdeling van de schaarse olie. Het prijsmechanisme zorgt er immers voor dat schaarse goederen worden toegewezen aan de partijen met de hoogste betalingsbereidheid, maar die betalingsbereidheid is niet uitsluitend het resultaat van voorkeuren of urgentie: ze wordt eveneens sterk bepaald door de koopkracht.
Zo kunnen rijkere landen in een situatie van schaarste armere landen uit de markt prijzen, zelfs wanneer de onderliggende behoefte daar groter of urgenter is (CPB, 2026). Landen met beperkte financiële ruimte, zoals de Filipijnen, worden geconfronteerd met sterk stijgende importkosten, met als gevolg dat in dit land als eerste de noodtoestand is uitgeroepen (Trouw, 2026).
Conclusie en implicaties
Waarschuwingen zoals die van het IEA moeten vooral worden geïnterpreteerd als signalen van marktkrapte en niet als onvermijdelijke schaarste. Cruciaal daarvoor is wel dat de markten blijven functioneren. Tegen die achtergrond vormt het een risicovolle ontwikkeling dat sommige landen dreigen met het beperken van brandstofexport (Reuters, 2026), omdat dit het functioneren van de markt kan ondermijnen en wel tot tekorten kan leiden.
Dat overheden terughoudend moeten zijn met het beperken van de marktwerking, betekent niet dat ze op de handen moeten zitten. Zo kunnen ongewenste verdelingseffecten aanvullende besparingsmaatregelen nodig maken – buiten de prijsprikkel om. In de huidige energiecrisis zouden rijkere landen bijvoorbeeld gecoördineerd vraagbeperkende maatregelen kunnen nemen om de druk op minderbedeelde landen te verlichten.
Literatuur
BBC (2026) Europe has ‘maybe six weeks of jet fuel left’, energy boss warns. BBC Nieuwsbericht, 16 april.
Beukel, J. van den (2026) Van epic fury naar energy crisis. Energeia Opinie, 23 maart.
BNR en ANP (2026) KLM schrapt 160 vluchten door hoge kerosineprijzen. BNR Nieuwsbericht, 16 april.
CPB (2026) De economische impact van hogere energieprijzen door de Iranoorlog. CPB Publicatie, 16 april.
IEA (2026) Sheltering from oil shocks: Measures to reduce impacts on households and businesses. IEA Rapport, 20 maart.
Reuters (2026) China’s fuel export ban to further tighten Asia supply
Trouw (2026) Noodtoestand op de Filippijnen vanwege oliecrisis: geen teamuitjes meer en de airco niet lager dan 24. Trouw, 27 maart.
Auteur
Categorieën