Klimaatverandering zorgt voor meer periodes met zware regenval. Sociaal kwetsbare buurten zijn vaak minder goed voorbereid op wateroverlast. Hierdoor kunnen de gevolgen door klimaatverandering ongelijk neerslaan tussen buurten.
In het kort
- De helft van de sociaal kwetsbare buurten heeft een hoge kans op wateroverlast.
- Prioriteer adaptatiemaatregelen in buurten waar sociale kwetsbaarheid samenkomt met risico op wateroverlast.
D oor klimaatverandering zal de hoeveelheid neerslag blijvend toenemen en zullen extreme buien vaker voorkomen (KNMI, 2023). Klimaatverandering raakt hierbij niet iedereen in gelijke mate. Laaggelegen en sterk verharde gebieden kennen een hogere kans op wateroverlast (Klimaateffectatlas, 2026).
Hevige wateroverlast in Enschede laat zien wat dit in de praktijk kan betekenen. Een extreme hoosbui in juli 2024 leidde voornamelijk in de buurt Pathmos tot miljoenen euro’s schade, waarbij tientallen woningen onbewoonbaar werden verklaard (NOS, 2025). Deze vooroorlogse buurt kenmerkt zich door een lage ligging, oude woningen en een verouderd waterafvoersysteem. Bovendien is de gemiddelde economische status van bewoners van deze buurt laag, wat de buurt uiterst kwetsbaar maakt bij wateroverlast. Veel onderzoek laat zien dat sociaal kwetsbare huishoudens minder financiële mogelijkheden hebben om klimaatschade te voorkomen of op te vangen, waardoor een enkele klimaatgebeurtenis kan leiden tot langdurige financiële of sociale terugslag (Kind et al., 2020; Rli, 2024). Ongeveer een derde van de huishoudens kan de financiële gevolgen van een overstroming niet dragen (CPB, 2025).
De wateroverlast in Pathmos staat niet op zichzelf. De gebieden in Enschede waar door extreme neerslag een hoge schade kan optreden, clusteren rond buurten met een gemiddeld lagere sociaal-economische status – zo werden ook het Stadsveld en het Janninkscomplex getroffen (Gemeente Enschede, 2024).
Om te onderzoeken of dit patroon zich in heel Nederland voordoet, vergelijken we in dit artikel de ruimtelijke overlap van de kans op wateroverlast met sociale kwetsbaarheid. Dit doen we door het aantal huizen dat bij zware regenval per buurt zal overstromen af te zetten tegen de gemiddelde sociaal-economische status (SES) van die buurt (kader 1).
Kader 1 Analyse wateroverlast en sociale kwetsbaarheid
Kans op wateroverlast
We meten de kans op wateroverlast als het aandeel panden binnen een buurt dat schade oploopt door extreme neerslag, en volgen dezelfde methodiek als Premchand et al. (2026). Hiervoor gebruiken we kaarten van de Klimaateffectatlas voor een bui die gemiddeld eens per honderd jaar voorkomt (70 millimeter in twee uur). We nemen aan dat een pand waterschade ondervindt wanneer binnen twee meter van het pand minimaal 20 centimeter water op maaiveldniveau staat. We rangschikken buurten op basis van het aandeel getroffen panden en verdelen deze vervolgens in drie groepen met een gelijk aantal buurten, waardoor de volgende categorieën ontstaan: laag (0 tot 15,3 procent), midden (15,3 tot 25,6 procent) en hoog (25,6 t/m 100 procent).
Sociale kwetsbaarheid
Voor sociale kwetsbaarheid gebruiken we de sociaal-economische status (SES) van buurten, gebaseerd op gegevens van het CBS. De SES combineert informatie over onder andere inkomen, vermogen, opleidingsniveau en arbeidsverleden, en geeft weer hoe buurten scoren ten opzichte van het Nederlandse gemiddelde (CBS, 2025; 2026). Voor de classificatie sluiten we aan bij de Gemeentelijke Monitor Sociaal Domein van Waarstaatjegemeente.nl (2026) en onderscheiden we vijf categorieën: zeer laag (< −0,300), laag (−0,300 tot −0,100), gemiddeld (−0,100 tot 0,100), hoog (0,100 tot 0,300) en zeer hoog (≥ 0,300).
Ruimtelijke samenhang
Buurten met een lage SES-score en een hoge kans op wateroverlast vallen vaak ruimtelijk samen (figuur 1). Dit is duidelijk zichtbaar in Enschede en Groot-Amsterdam. Maar er zijn ook regio’s met een gevarieerder beeld: Oost-Groningen laat juist een meer verspreid patroon zien, waarbij zowel de kans op wateroverlast als sociale kwetsbaarheid over meerdere buurten is verdeeld.
Figuur 1: Overlap wateroverlast en kwetsbaarheid buurten
Zoomen we uit naar het nationaal niveau, dan blijkt dat de kans op wateroverlast sterk samenhangt met de SES-score (figuur 2). Zo woont 12,8 procent van de bevolking in buurten met een lage of zeer lage SES-score en een hoge kans op wateroverlast. Wanneer ook buurten met een gemiddelde SES-score worden meegenomen, stijgt dit aandeel naar 29,6 procent. Voor buurten met een kleine kans op wateroverlast zien we juist het omgekeerde beeld: deze hebben juist vaker een relatief hoge SES-score.
Figuur 2: Aandeel Nederlandse bevolking naar kans wateroverlast en kwetsbaarheid
bevolking omvat
Data: Klimaateffectatlas, CBS | ESB
Dit patroon wordt nog duidelijker wanneer we de kans op wateroverlast binnen de verschillende SES-categorieën vergelijken. Meer dan de helft van de buurten met een lage of zeer lage SES-score hebben een grote kans op wateroverlast. We zien juist het tegenovergestelde voor buurten met een hoge of zeer hoge SES-score. Daar kent ongeveer een derde een lage kans op wateroverlast, terwijl slechts een kwart een grote kans heeft.
Gerichte klimaatadaptatie
Door risicokaarten te combineren met SES-data kunnen bestaande adaptatiemaatregelen gerichter ondersteunen. Gemeenten zetten al uiteenlopende maatregelen in om wateroverlast te beperken, zoals subsidies voor groene daken, het afkoppelen van hemelwater (Gemeente Rotterdam, 2023), het vergroenen van particuliere tuinen via initiatieven van woningcorporaties (Aedes, 2022) en projecten als Operatie Steenbreek (Duurzaam Den Haag, 2026). Binnen het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie worden dergelijke maatregelen bovendien gekoppeld aan lokale stresstesten en uitvoeringsagenda’s, waarin specifiek staat welke maatregelen waar, wanneer en hoe moeten worden genomen, en wat de kosten hiervan zijn (Kennisportaal Klimaatadaptatie, 2026).
Onze resultaten bieden een aanvullende ruimtelijke onderbouwing om deze instrumenten doelgerichter in te zetten in buurten waar zowel de kans op wateroverlast als de sociale kwetsbaarheid het grootst is. Hoewel sociale kwetsbaarheid in het adaptatiebeleid steeds vaker wordt erkend als relevant uitgangspunt (Rijksoverheid, 2023; 2025), wordt dit in de praktijk nog beperkt vertaald naar concrete ruimtelijke prioritering (Engbersen et al., 2024).
Literatuur
Aedes (2022) Klimaatadaptatie – zo zetten woningcorporaties tuinen in. Aedes Publicatie, 28 juli.
CBS (2025) Sociaal-economische status; scores per wijk en buurt, regio-indeling 2024. CBS Statistiek, 25 maart.
CBS (2026) Hoe interpreteer je de SES-WOA-scores en hoe zijn deze bepaald? CBS Informatie.
CPB (2025) Overstromingsrisico voor Nederlandse huishoudens: financiële omvang en verdeling. CPB Publicatie, 25 september.
Duurzaam Den Haag (2026) Gratis planten in ruil voor tegels: Doe mee met Operatie Steenbreek. Duurzaam Den Haag, Informatie.
Engbersen, D., R. Biesbroek en C.J.A.M. Termeer (2024) Between theory and action: Assessing the transformative character of climate change adaptation in 51 cases in the Netherlands. Global Environmental Change, 89, 102948.
Gemeente Enschede (2024) Regeling wateroverlast. Gemeente Enschede, Informatie.
Gemeente Rotterdam (2023) Subsidie klimaatadaptatie. Gemeente Rotterdam, Informatie.
Kennisportaal Klimaatadaptatie (2026) Deltaplan met zeven ambities. Kennisportaal Klimaatadaptatie, Informatie.
Kind, J., W.J.W. Botzen en J.C.H. Aerts (2020) Social vulnerability in cost-benefit analysis for flood risk management. Environment and Development Economics, 25(2), 115–134.
Klimaateffectatlas (2026) Waterdiepte bij kortdurende hevige neerslag. Klimaateffectatlas, Informatie.
KNMI (2023) KNMI’23-klimaatscenario’s voor Nederland. KNMI Publicatie.
NOS (2025) Zestig gezinnen raken definitief huis kwijt na hoosbui Enschede. NOS Nieuws, 3 april.
Premchand, Y.R., K. Vedder, S. de Vries en P. Verstraten (2026) Klimaatrisico’s voor de gebouwde omgeving: Hittestress, funderingsschade en schade door acute wateroverlast door piekbuien. TNO Rapport, R10004.
Rijksoverheid (2023) Nationaal Uitvoeringsprogramma Klimaatadaptatie: Slimmer, intensiever, voor en door iedereen. Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, Rapport, 17 november. Te vinden op www.rijksoverheid.nl.
Rijksoverheid (2025) Ontwerp-Nota Ruimte. Ministerie van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening, Rapport, 26 september. Te vinden op www.rijksoverheid.nl.
Rli (2024) Goed gefundeerd: Advies om te komen tot een nationale aanpak van funderingsproblematiek. Raad voor de Leefomgeving en Infrastructuur, Advies, februari. Te vinden op www.rijksoverheid.nl.
Waarstaatjegemeente.nl (2026) Gemeentelijke monitor sociaal domein. Publicatie op www.waarstaatjegemeente.nl.
Auteurs
Categorieën
