Weerbaarheid vereist meer dan hoge dijken, een robuste energievoorziening en een sterk leger. Het vereist ook dat mensen zich voor langere tijd samen kunnen redden. Dat is de centrale les uit een rondetafelgesprek georganiseerd door ESB.
In het kort
- Saamhorigheid van lokale gemeenschappen is bepalend voor maatschappelijke weerbaarheid.
- Mensen met een lage sociaal-economische status prioriteren weerbaarheid zelden terwijl het hun het meeste zou baten.
- Investeren in gemeenschappen verhoogt ook de individuele weerbaarheid omdat het tot actie aanzet.
Wat doe jij als de dijken het begeven, als Moerdijk in brand staat of als de Russen het elektriciteitsnet platleggen? Haal je je noodpakket uit de kast (dat heb je, toch?), of richt je je blik naar buiten? En doe je dat dan om hulp te krijgen, hulp te verlenen of om je onvrede te uiten?
Tot voor kort werd vaak wat lacherig gedaan over deze vragen, maar het sentiment is omgeslagen. Nederland is weliswaar niet in oorlog, maar in de Europese Unie vinden er dagelijks cyberaanvallen door statelijke actoren plaats (Cybercrimeinfo, 2025). Ruim zeventig procent van de Nederlanders ziet eventuele verstoringen door deze aanvallen als de grootste bedreiging voor Nederland (Clingendael, 2025). Daarbij komt dat door de opwarming van de aarde de kans op extreem weer en natuurgeweld toeneemt, waardoor rampspoed vaker voor zal komen (KNMI, 2025). Ook daarover bestaan grote zorgen (SCP, 2025a).
Om de weerbaarheid te vergroten hebben het Ministerie van Defensie en de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) een nationaal plan weerbaarheid gemaakt. Dit plan vermeldt maatschappelijke kwetsbaarheden en geeft aan hoe de schokbestendigheid van de samenleving vergroot kan worden (Tweede Kamer, 2024; 2025).
Het vergroten van de weerbaarheid zoals dat in de plannen steeds terugkeert, is wat Defensie en NCTV de whole-of-government-, of zelfs whole-of-society-benadering noemen. Weerbaarheid vereist namelijk meer dan coördinatie vanuit de overheid, het vereist ook dat mensen en bedrijven de vrijheid, de wil en de mogelijkheid hebben om bij verstoringen en rampen mee te werken, door te gaan met hun leven of er opnieuw invulling aan te geven. Een samenleving die dat voor elkaar krijgt, is veerkrachtig (Cutter et al., 2008).
Over de vraag hoe deze maatschappelijke component van weerbaarheid te bewerkstelligen organiseerde ESB op 21 mei 2025 een rondetafelgesprek met 21 beleidsmakers, wetenschappers en andere deskundigen (kader 1) in huis bij de Sociaal-Economische Raad. Socioloog Timofii Brik van de Kyiv School of Economics leidde het rondetafelgesprek in op basis van de Oekraïense ervaring vanwege de oorlog met Rusland.
Belang van sociaal kapitaal
Sociaal kapitaal bepaalt in belangrijke mate hoe weerbaar een land is. De maatschappelijke weerbaarheid in Oekraïne nam flink toe toen decentrale inspraak en verantwoordelijkheid uitgangspunt van beleid werden (Rabinovych et al., 2023). Het gevolg van deze hervorming, zo zag Brik, is dat de saamhorigheid binnen deze lokale gemeenschappen toenam omdat ze meer verbindingen creëerden. Mensen werden sneller actief als vrijwilliger – bijvoorbeeld bij de vrijwillige brandweer of als boodschappenhulp voor ouderen. Het toegenomen sociaal kapitaal stelde grotere groepen in staat om zelf met tegenslagen en calamiteiten om te gaan. Terwijl Oekraïners eerst vooral vertrouwden op familie en een kleine groep daaromheen, is deze kring door decentralisatie en externe dreiging uitgebreid naar de lokale gemeenschap, de lokale overheid en het leger. Individuele zelfredzaamheid werd collectief vertrouwen. Dat verklaart mede waarom Oekraïner zich – tegen de verwacginten in – kranig weerde toen Rusland in 2022 het land binnenviel.
Ook Nederland onderkent het belang van de samenleving bij weerbaarheid. De WRR (2025) ziet maatschappelijke weerbaarheid als gelaagd en noemt de samenleving en het individu apart. Voor de sociale cohesie, zowel tussen personen en groepen (samenredzaamheid) als op individueel niveau, zijn het inschatten van, voorbereiden op en omgaan met dreigingen (zelfredzaamheid) belangrijk.
De samenhang tussen samen- en zelfredzaamheid komt ook naar voren bij het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP, 2025b), dat opmerkt dat “de weerbare maatschappij groter wordt als veel mensen participeren in de samenleving en zich hier ook onderdeel van voelen”. En ook Denkwerk (2025) benadrukt dat het maatschappelijk niveau uit meerdere lagen bestaat. De denktank stelt voor dat de overheid weerbaarheid stimuleert door de samenwerking op het niveau van de wijk of buurt te verbeteren. Wat in alle analyses terugkomt, is dat het versterken van de maatschappelijke weerbaarheid vereist dat de sociale cohesie verbetert.
Freeriders en maatschappelijke onvrede
Als mensen het idee krijgen dat niet zijzelf, maar een ander of de overheid het probleem zal oplossen, nemen ze een afwachtende houding aan en ervaren ze de ingrijpende maatregelen die de overheid bij rampen neemt al snel vooral als een inbreuk op hun vrijheid. Door gebrek aan saamhorigheid ontstaat dan sociale onrust, wat juist bij rampspoed kan uitmonden in verzet tegen de overheid (RIVM, 2022). De coronapandemie illustreert dit helder.
De afwezigheid van de sociale cohesie kan tot een bijna niet te stoppen neerwaartse spiraal leiden. Goed gedocumenteerd is de sociale onrust die zich in het Amerikaanse New Orleans na orkaan Katrina in 2005 voordeed. Met name armere wijken werden daar hard geraakt en het herstel verliep stroef (Groen en Polivka, 2008). The New York Times beschreef de hardst getroffen wijken als een “slangenkuil van anarchie, dood, plundering, verkrachting en roofzuchtige misdadigers” (Dowd, 2005). Het leger werd ingezet (Tierney et al., 2006) en het vertrouwen van burgers in elkaar en in de staat werd drastisch geschaad.
De uitholling van economisch kapitaal bij met name mensen met een lage sociaal-economische status tijdens en na orkaan Katrina vergrootte de onvrede en het wantrouwen. Dit leidde weer tot een teloorgang van het maatschappelijke kapitaal en sociale cohesie, wat de maatschappelijke weerbaarheid verder verlaagde. Uiteindelijk resulteerde deze ramp in een diepgewortelde onvrede en een vertrouwensbreuk tussen burger en overheid (Nicholls en Picou, 2012).
Maar in New Orleans waren er ook lichtpuntjes. In vergelijking met andere gemeenschappen was de Vietnamese gemeenschap aldaar veel beter in staat om snel te reageren op de orkaanschade en hielpen ze elkaar veel meer in de periode daarna. VanLandingham (2017) stelt dat deze gemeenschap ondanks een lage sociaal-economische status een hoge maatschappelijke weerbaarheid had omdat men homogene normen en waardes deelde. De paraatheid en veerkracht die dat opleverde bleek in een crisissituatie waardevol.
Bewustwording luistert nauw
De eerste stap bij het versterken van de maatschappelijke weerbaarheid is bewustwording. Als mensen zich niet bewust zijn van potentiële dreigingen die Nederland kan verwachten, zullen ze ook geen voorbereidingen treffen. Bewustwording gaat om de urgentie en de ernst van de toenemende dreiging te laten zien en om mensen te stimuleren concrete voorbereidingen te treffen.
Bewustwording is meer dan bang maken. Als het vooral bang maken is, dan kunnen mensen die bewustwording zien als propaganda, indoctrinatie of een excuus dat gebruikt wordt om zelfbeschikking van de burger in te perken. Informeer steeds waarom dreigingen groter worden en waarom de overheid het gevaar vandaag hoger inschat dan gisteren en waarom de verwachting is dat deze dreiging later weer af zal nemen. Dit beperkt de onvrede die uit onbegrip ontstaat.
Juist de bevolkingsgroep die het minst weerbaar is, mensen uit een sociaal-economisch achterstandsmilieu, hebben de minste weerbaarheidskennis en zijn vaak het lastigst te bereiken. Het integreren van weerbaarheidskennis in vmbo- en mbo-opleidingen kan daarom helpen. Voor hogeropgeleiden voegen zulke initiatieven minder toe; zij komen vaker in aanraking met andere culturen (Gerhards en Hans, 2013), zijn zich bewuster van dreigingen en nemen de benodigde kennis ook sneller uit eigen beweging tot zich (Muttarak en Lutz, 2014).
Door juist de sociale media te gebruiken om de weerstand tegen weerbaarheid tegen te gaan, wordt de doelgroep bereikt die het meest vatbaar is voor onvrede. Sociale media zoals TikTok hebben een grote rol bij het kanaliseren van onvrede – veel groter dan de reguliere media (Melki en Pickering, 2014; Levy, 2021). De wijze van communicatie vergt zorgvuldigheid. Het is effectiever om mensen zelf te laten ervaren dan om via sociale netwerken te adviseren – zo kan je mensen in een Virtual Reality de gevolgen van een stroomstoring of overstroming laten meemaken, of door een rampenoefening te houden (denk aan een stroomstoring).
Individuele voorbereiding komt op gang
De maatschappelijke weerbaarheid in Nederland is al flink gestegen. Terwijl mensen dreigingen eerst lacherig wegwuifden, zijn ze nu hun zelfredzaamheid aan het vergroten: in de zomer van 2025 had een derde van de huishoudens een noodpakket in huis, met onder meer een kleine hoeveelheid contant geld (Rode Kruis, 2025). Veel vmbo-scholen geven weerbaarheidstrainingen en de jongere generatie meldt zich steeds vaker aan de kazernepoort.
Wel zijn er grote verschillen in de mate van voorbereiding die mensen zelf treffen. Met name mensen met een lage sociaal-economische achtergrond vinden het moeilijk om weerbaarheid te prioriteren terwijl zij de meest gevoelige groep bij rampspoed vertegenwoordigen. Welvarendere en hogeropgeleide groepen bereiden zich over het algemeen beter voor – bijvoorbeeld door bij huisaankopen al rekening te houden met overstromingsgevaar (Eichholtz et al., 2026).
Aanvullend beleid, dat verder gaat dan beter informeren, is nodig om mensen met een lage sociaal-economische achtergrond mee te krijgen. Gebeurt dat niet, dan is de kans groot dat de kloof tussen arm en rijk en tussen hoog- en laagopgeleid wijder wordt als de dreiging in Nederland verder toeneemt. De voorbereide groep ontspringt bij rampspoed de dans omdat men weinig schade heeft of deze gemakkelijk kan beperken, terwijl de onvoorbereide groep langdurig met de brokken blijft zitten. De onvrede zal hierdoor toenemen en het sociaal kapitaal zal afnemen.
Samenredzaamheid blijft achter
Zonder maatschappelijke weerbaarheid leveren verstevigde dijken, robuustere stroomvoorzieningen en veiligere communicatie-infrastructuren weinig op. Deze fysieke voorzieningen helpen weliswaar om de gevolgen van overstromingen en verstoringen door statelijke actoren te mitigeren, maar als een deel van de bevolking onvoldoende zelfredzaam is en gegrepen wordt door misinformatie en samenzweringstheorieën kan dat Nederland alsnog destabiliseren. Investeren in samenredzaamheid of sociaal kapitaal is daarom onmisbaar voor de totstandkoming van maatschappelijke weerbaarheid.
Oekraïne laat zien dat het én-én is. De materiële weerbaarheid was daar al voor de Russische inval versterkt – ziekenhuizen konden er bijvoorbeeld genoeg slachtoffers opvangen. En ook de maatschappelijke weerbaarheid was op orde – zo was na de Russische inval geen paniek op de financiële markten (Poluschkin, 2022) en mensen wisten waar ze naar toe moesten gaan om te schuilen.
Dat laatste is een aandachtspunt voor Nederland: er zijn hier vaak nog geen duidelijke plekken waar de gemeenschap op terug kan vallen tijdens een ramp. De ervaring in Oekraïne leert dat mensen het makkelijkst samenkomen op plekken waar men doorgaans al bij elkaar komt. Dat kan de kerk of de moskee zijn, maar ook de sportclub, de bibliotheek of het treinstation. Faciliteer de dialoog die mensen over dat soort plekken kunnen hebben en bereid die plekken voor om bij een crisis als weerbaarheidscentrum te kunnen fungeren.
Ook kunnen gemeenschappen helpen om een weerbare cultuur te creëren. Het moet vanzelfsprekend zijn om je buren te vragen of ze een noodpakket hebben. Om samen te bespreken hoe je elkaar en de buurt denkt te kunnen helpen bij een langdurige stroomstoring of overstroming. In een crisis zal de gemeenschap elkaar dan vinden en kan ze zichzelf helpen.
Literatuur
Clingendael (2025) Tussen hoop en vrees. Clingendael Publicatie, maart.
Cutter, S.L., L. Barnes, M. Berry et al. (2008) A place-based model for understanding community resilience to natural disasters. Global Environmental Change, 18(4), 598–606.
Cybercrimeinfo (2025) Cyberoorlog nieuws: Actuele aanvallen. Rapport, 7 augustus. Te vinden op www.ccinfo.nl.
Denkwerk (2025) Weerbaarheid by design: De vijf principes voor een weerbaar Nederland. Denkwerk Rapport, 19 juni.
Dowd, M. (2005) United States of shame. The New York Times, 3 september.
Eichholtz, P., N. Kok en P. Weenink (2026) Overstromingsrisico beïnvloedt woningwaarde, maar impact is beperkt. ESB, te verschijnen.
Gerhards, J., en S. Hans (2013) Transnational human capital, education, and social inequality. Analyses of international student exchange. Zeitschrift für Soziologie, 42(2), 99-117.
Groen, J.A. en A.E. Polivka (2008) The effect of hurricane Katrina on the labor market outcomes of evacuees. The American Economic Review, 98(2), 43–48.
KNMI (2025) De gevolgen van klimaatverandering en extreem weer voor de veiligheid van Nederland. KNMI Position Paper, 26 maart. Te vinden op www.tweedekamer.nl.
Levy, R. (2021) Social media, news consumption, and polarization: Evidence from a field experiment. The American Economic Review, 111(3), 831–870.
Melki, M. en A. Pickering (2014) Ideological polarization and the media. Economics Letters, 125(1), 36–39.
Muttarak, R. en W. Lutz (2014) Is education a key to reducing vulnerability to natural disasters and hence unavoidable climate change? Ecology and Society, 19(1), 42.
Nicholls, K. en J.S. Picou (2012) The impact of hurricane Katrina on trust in government. Social Science Quarterly, 94(2), 344–361.
Poluschkin, G., M. Repko en R. Kirchner (2022) The banking sector during war: challenges and outlook. German Economic Team, Nieuwsbrief 163, mei.
Rabinovych, M., T. Brik, A. Darkovich et al. (2025) Explaining Ukraine’s resilience to Russia’s invasion: The role of local governance. Governance, 37(4), 1121–1140.
RIVM (2022) Leidraad risicobeoordeling 2022. Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu, 26 september.
Rode Kruis (2025) Rode Kruis: een derde van de Nederlanders heeft een noodpakket in huis. Rode Kruis Persbericht, 18 juni.
SCP (2025a) Meerderheid Nederlanders vindt dat kabinet te weinig doet voor het klimaat. SCP Nieuwsbericht, 17 april.
SCP (2025b) Visiedocument onderzoek naar samenleven in Nederland (SIN). SCP Publicatie, 26 maart.
Tierney, K., C. Bevc en E. Kuligowski (2006) Metaphors matter: Disaster myths, media frames, and their consequences in hurricane Katrina. The Annals of the American Academy of Political and Social Science, 604, 57–81.
VanLandingham, M.J. (2017) Weathering Katrina: Culture and recovery among Vietnamese Americans. New York: Russel Sage Foundation.
Tweede Kamer (2024) Weerbaarheid tegen militaire en hybride dreiging. Kamerstuk 30821, nr. 249.
Tweede Kamer (2025) Kamerbrief over weerbaarheid en militaire paraatheid tegen hybride en militaire dreigingen, 7008146. Te vinden op www.rijksoverheid.nl.
WRR (2025) Mens en klimaat: De kracht van sociale infrastructuur bij adaptatie. WRR Rapport, 112.
