‘Geld kan zowel bindmiddel als splijtzwam zijn’

De Europese Centrale Bank (ECB) werkt aan nieuwe ontwerpen voor de eurobankbiljetten. Via de website van de bank kan iedereen stemmen op zijn favoriete ontwerp. Maar wat maakt zo’n ontwerp eigenlijk uit? We spraken erover met Arjo Klamer, emeritus hoogleraar aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, die er samen met Harry van Dalen een boek over schreef (Van Dalen en Klamer, 2015).

De eurobankbiljetten krijgen een nieuw ontwerp. Wat maakt een ontwerp goed?

“Economen zeggen vaak dat geld drie functies heeft: het is een rekeneenheid, een ruilmiddel en een betaalmiddel. Dat klopt, maar geld heeft ook een sociale functie: het kan mensen en landen met elkaar verbinden. Geld is uiteindelijk gebaseerd op vertrouwen. En dat vertrouwen ontstaat alleen binnen een gemeenschap. In het geval van de euro zijn dat de eurolanden, die er gezamenlijk voor moeten zorgen dat het vertrouwen in de munt blijft bestaan. Een goed ontwerp kan bijdragen aan een Europese identiteit waarin alle Europeanen zich herkennen. Het kan een verbindende functie hebben. Dat was ook het idee achter de bruggen op de huidige eurobankbiljetten.”

Wat vind je van de huidige voorstellen?

“De nieuwe voorgestelde ontwerpen bestaan uit mooie afbeeldingen, maar de vraag is vooral of ze daadwerkelijk een Europese identiteit uitstralen. In de Verenigde Staten is dat gemakkelijker, omdat Amerikanen zich sterker herkennen in gezamenlijke nationale symbolen, zoals de adelaar en de president. Het is moeilijker om een passend ontwerp voor de eurobankbiljetten te vinden. Dat laat zien dat de culturele, politieke en economische eenheid in Europa nog ver te zoeken is. Dat brengt ook spanning met zich mee voor de euro zelf.”

Wat voor spanningen?

“Uiteindelijk is geld vaak tijdelijk. Historisch gezien bestaan de meeste munten niet lang, dus het is goed mogelijk dat de euro het op den duur begeeft. Dat is uiteindelijk een politieke kwestie. Het opkomende populisme in Europa benadrukt steeds meer de verschillen tussen landen. Nederland en Duitsland hebben bijvoorbeeld een voorkeur voor een strenger en zuiniger begrotingsbeleid, terwijl Zuid-Europa hier veelal anders tegenaan kijkt.

Vooral in tijden van spanningen wordt zichtbaar of de verbondenheid tussen landen daadwerkelijk sterk genoeg is. Tijdens de coronapandemie zagen we dat ieder land voor een eigen aanpak koos. Eerder was er al een flinke discussie of er moest worden bijgesprongen toen Portugal, Griekenland en Ierland hulp nodig hadden. De vraag is wat er gebeurt als het slechter gaat met het begrotingsbeleid van bijvoorbeeld Frankrijk en Italië. De commitment van de ECB is belangrijk om de waarde van de euro te behouden, is die commitment dan sterk genoeg?

Daar staat tegenover dat met de komst van eurobonds de gezamenlijke verantwoordelijkheid verder toeneemt. De euro kan dus zowel zorgen voor samenwerking als voor verwijdering.”

We gebruiken steeds minder contant geld: verbindt het dan nog wel?

“Papiergeld is inderdaad nog maar een heel klein deel van de gehele economie, zeker in Nederland. Toch kan de euro zelf nog steeds als bindmiddel werken. Het feit dat je het in Italië over dezelfde euro’s hebt als in Nederland, waarmee je betaalt, en vergelijkt, zorgt voor verbinding.”