In de sterk geglobaliseerde en verweven wereld kan een lokaal incident uitgroeien tot een economische crisis. Het Nederlandse dreigingsbeeld is complex en verweven: schokken versterken elkaar. Er zijn veel losse beleidsanalyses van risico’s die het economisch systeem kunnen raken, maar welk totaalbeeld ontstaat daaruit? Een meta-analyse van ruim 5.000 beleidsdocumenten.
In het kort
- Economische dreigingen zijn sterk met elkaar verbonden, wat impliceert dat een schok snel tot een crisis kan leiden.
- Veel economische dreigingen hangen samen met strategische afhankelijkheden van grondstoffen en technologie.
- Beperktere strategische afhankelijkheid vermindert zowel de kwetsbaarheid voor schokken als de verspreiding ervan.
Door globalisering, digitalisering en efficiëntiedenken zijn economische en andere systemen hecht gekoppeld geraakt. De risico’s op maatschappelijke ontwrichting voor Nederland zijn daardoor complexer dan voorheen: dreigingen zijn geen losse incidenten meer, maar ketens van oorzaak en gevolg die elkaar versterken. Een lokale storing, cyberaanval of overstroming kan uitgroeien tot een systeemcrisis. De coronapandemie illustreerde dit: van gezondheidscrisis naar economische, sociale en politieke ontwrichting.
Een ander illustratief voorbeeld van verwevenheid is de blokkade van het Suezkanaal in 2021 door het containerschip Ever Given. Wat begon als een lokaal incident groeide uit tot een wereldwijde logistieke crisis: schepen moesten omvaren, havens raakten overbelast en fabrieken kwamen stil te liggen. De impact liep op tot bijna tien miljard dollar per dag (Lloyd’s List, 2021). Dit toont hoe sterk economische systemen zijn verknoopt door globalisering en just-in-time-productie, met minimale buffers. Eén verstoring kan een domino-effect veroorzaken dat hele sectoren raakt. Nederland, als open economie en doorvoerland, is extra kwetsbaar.
De klassieke risicobenadering kijkt naar waarschijnlijkheid en impact. Hoewel aandacht voor dreigingen met grote impact belangrijk blijft, volstaat dit niet meer. In een onderling verbonden wereld is een derde dimensie nodig: verwevenheid. Deze verwevenheden zijn in losse beleidsanalyses en -documenten niet direct te herkennen: geen enkel individueel document laat dit totaalbeeld met onderlinge verwevenheid tussen dreigingen en domeinen zien.
De veelheid aan unieke dreigingen vraagt om ordening en prioritering. DenkWerk (2025) heeft samen met KickstartAI het verspreide beleidsdenken en onderzoek samengebracht tot één coherent beeld (kader 1). Terwijl individuele documenten zich richten op specifieke dreigingen of sectoren, worden zo de dwarsverbanden tussen zes domeinen zichtbaar; geopolitiek en militair; economisch; technologisch en digitaal; ecologisch; sociaal-maatschappelijk; en gezondheid (figuur 1). Er worden vervolgens knooppunten vastgesteld: dreigingen die andere dreigingen veroorzaken en zo ketens van afhankelijkheden starten.
Kader 1: Data-analyse
Voor de analyse is een lijst van 71 nationale dreigingen gebruikt, gebaseerd op de Rijksbrede Risicoanalyse en de Trendanalyse Nationale Veiligheid (Analistennetwerk Nationale Veiligheid, 2022; 2024).
De analyse is gebaseerd op ruim 106.000 documenten uit publieke bronnen zoals ministeries, onderzoeksinstituten en internationale organisaties. Deze zijn geautomatiseerd verzameld. De betrouwbare en beleidsrelevante bronnen zijn geselecteerd, waaronder CPB, TNO, SCP, SER, Clingendael en HCSS.
Na verzameling is een meerstaps-filterproces toegepast. Eerst beoordeelde een taalmodel (LLM) de inhoudelijke relevantie. Documenten zonder werkende pdf-links en parlementaire stukken (zoals Kamervragen en moties) zijn verwijderd om de politieke component te beperken. Alleen beleidsstukken en rapporten van april 2021 tot april 2025 zijn behouden. Uiteindelijk bleef een set van 5.077 documenten over (circa tachtig procent van ministeries, twintig procent van onderzoeksinstituten).
Met behulp van een taalmodel zijn vervolgens beschreven relaties tussen dreigingen vastgesteld, zoals ‘zeespiegelstijging leidt tot zoetwatertekort’ of ‘cyberaanval verstoort het betalingsverkeer’. Voor elke relatie noteerde het model een oorzaakdreiging, een gevolgdreiging en een citaat. De citaten zijn automatisch gecontroleerd op herleidbaarheid naar de brontekst. Relaties zonder verifieerbaar citaat of binnen één dreiging zijn uitgesloten. Zo resteerden 5.091 unieke, gedocumenteerde relaties.
De knooppuntenanalyse onderzoekt de meest invloedrijke dreigingen binnen het bredere netwerk. Voor het bepalen van startpunten van ketenreacties wordt een specifieke vorm van eigenvectorcentraliteit toegepast (Wolitzky, 2022), gericht op uitgaande verbindingen. Deze methode stelt dreigingen vast die veel andere invloedrijke dreigingen in gang zetten.
De focus ligt op domeinoverstijgende verbanden, zoals van ecologisch naar economisch, waar systeemrisico’s ontstaan. Een dreiging die leidt tot een catastrofale impact telt zwaarder mee: de verbindingen worden gewogen op basis van de impact van de gevolgdreiging, via een schaal van vijf niveaus (van beperkt tot catastrofaal) met exponentiële waarden (1, 3, 9, 27, 81). Om interpretatie en uitvoerbaarheid te waarborgen is de analyse beperkt tot tweede-orde-effecten: directe gevolgen en gevolgen via één tussenschakel.
Op basis van deze relaties is een netwerkdiagram opgebouwd, waarin elke knoop een nationale dreiging representeert en elke verbinding een verband (figuur 1). Alleen betekenisvolle verbanden zijn opgenomen, ondersteund door minimaal zes unieke citaten. De knooppuntwaarde is berekend via eigenvectorcentraliteit op basis van uitgaande verbindingen, wat inzicht geeft in strategische dreigingen die andere dreigingen in gang zetten, domeinoverstijgend en met potentieel grote impact.
Voor het bepalen van ingangen naar het economisch domein wordt gekeken naar centraliteit op basis van inkomende verbindingen: welke economische dreigingen ontvangen de meeste invloed van andere dreigingen? Hiertoe wordt zowel gekeken naar het aantal verbindingen, als naar de invloed van de dreigingen waarnaar deze verbindingen lopen.
In dit artikel kijken we specifiek naar het economisch domein. Dat betreft handelsconflicten, inflatie, verstoringen in productieketens en financiële instabiliteit. We brengen hier in kaart waar volgens beleidsdocumenten ketenreacties binnen het economisch domein beginnen en via welke dreigingen niet-economische schokken het economisch domein binnenkomen.
Interne verwevenheid economisch domein
Het economisch domein onderscheidt zich door zijn sterke interne verwevenheid (tabel 1): volgens de beleidsanalyses versterken economische dreigingen dus vooral elkaar, wat het systeem kwetsbaar maakt voor schokken die zich snel verspreiden. Deze interne verbondenheid meten we aan de hand van de netwerkdichtheid: de verhouding tussen het aantal daadwerkelijke verbindingen en het maximaal mogelijke aantal. Het economisch domein heeft met 32,2 procent de hoogste dichtheid. Een schok op één punt kan zich daardoor snel en breed door het economisch domein verspreiden.
Deze hoge dichtheid is grotendeels toe te schrijven aan één specifieke dreiging: ‘strategische afhankelijkheden van grondstoffen en technologie van buitenlandse leveranciers’ fungeert binnen het economisch domein als verspreider naar vrijwel alle andere dreigingen, met uitzondering van ‘staatsovername telecomaanbieder’.
Externe schokken naar economisch domein
Economische dreigingen blijken bovendien niet enkel intern verbonden, ze worden ook sterk beïnvloed door dreigingen buiten het economisch systeem. In de knooppuntanalyse zijn de drie hoogst scorende dreigingen die de meeste invloed uit andere domeinen ontvangen, allemaal economisch. De afhankelijkheid van grondstoffen en technologie scoort ook hier het hoogst, gevolgd door ‘systeempartij in de financiële sector in zwaar weer’ en ‘onzekerheid over de energievoorziening’.
De dreiging ‘strategische afhankelijkheden van grondstoffen en technologie’ wordt gevoed door diverse inkomende dreigingen. Een opvallend voorbeeld is ‘hybride operaties door statelijke actoren’. Een verwevenheid die het AI-model aanhaalt komt uit Sambell et al. (2024): “Under Xi Jinping’s New Development Philosophy, China has expanded its already ambitious industrial policies to work towards greater self-reliance, whilst making the rest of the world more dependent on China. Specifically, Xi Jinping said: ‘We must tighten international production chains’ dependence on China, forming powerful countermeasures and deterrent capabilities based on artificially cutting off supply to foreigners.’” Klimaat, geopolitiek en economie grijpen hier in elkaar: wie de ketens voor kritieke grondstoffen en technologie beheerst, kan de transitie als drukmiddel inzetten, met directe economische effecten.
De financiële sector is onder meer kwetsbaar voor digitale dreigingen. Cyberaanvallen op kritieke infrastructuur kunnen leiden tot instabiliteit bij systeempartijen. De NCTV (2023) wijst op “het onder druk staan van de verzekerbaarheid van digitale risico’s” en “de toenemende onderlinge verwevenheid binnen een breder ecosysteem”. Dit ondermijnt de financiële weerbaarheid en verbindt digitale kwetsbaarheid direct met economische instabiliteit.
De energievoorziening is kwetsbaar voor onder meer klimatologische schokken. De dreiging ‘hitte en droogte’ werkt door in ‘onzekerheid energievoorziening’, zoals het AI-model laat zien. Het haalt het Ministerie van IenW aan dat stelt dat warmere zomers leiden tot een hogere energievraag, terwijl stijgende watertemperaturen de beschikbaarheid van koelwater beperken. (MinIenW, 2024) Dit kan de productiecapaciteit van energiecentrales aantasten.
Weerbaarheid versterken
In plaats van te vertrouwen op noodmaatregelen of herstel achteraf, moeten overheden, bedrijven en burgers anticiperen op keteneffecten en interveniëren op strategische knooppunten. De knooppuntenanalyse biedt een hulpmiddel om prioriteiten te stellen en zichtbaar te maken hoe patronen in losse beleidsdocumenten samenhangen. Door deze methode structureel te integreren in beleidsvorming, kan Nederland gerichter investeren in economische weerbaarheid.
Binnen het economisch domein is de dreiging ‘afhankelijkheden van grondstoffen en technologie’ zo’n knooppunt. Deze dreiging vervult een dubbelrol. Enerzijds is het de grootste externe ontvanger van risico’s uit andere domeinen, anderzijds fungeert het binnen het economisch domein als verspreider. Daarmee vormt het een cruciaal knooppunt in het netwerk (figuur 2). Via dit knooppunt komen cascaderende dreigingen uit andere domeinen het economische systeem binnen, waarna ze zich door de hoge interne dichtheid snel verspreiden. Het functioneert als een doorgeefluik en versterkt zo de kwetsbaarheid van het economisch domein voor keteneffecten.
Beleid gericht op het verminderen van de afhankelijkheid van grondstoffen en technologie, bijvoorbeeld via diversificatie van toeleveringsketens, strategische voorraden of reshoring van kritieke productie, heeft daarom een dubbel effect: het vermindert zowel de kwetsbaarheid voor externe schokken als de interne verspreiding ervan.
Hoewel er momenteel veel aandacht uitgaat naar het verhogen van defensie-uitgaven, is het van belang om weerbaarheid in bredere zin te benaderen.
Zo laat de analyse zien dat ook dreigingen buiten het economisch domein, zoals cyberaanvallen op de energievoorziening en klimaateffecten, directe economische gevolgen hebben. Investeringen in thema’s als digitale weerbaarheid en klimaatadaptatie zijn in dit licht geen uitgaven buiten het economisch domein, maar investeringen in economische stabiliteit.
Literatuur
Analistennetwerk Nationale Veiligheid (2022) Rijksbrede risicoanalyse nationale veiligheid. Analistennetwerk Nationale Veiligheid, Rapport, juli. Te vinden op www.rijksoverheid.nl.
Analistennetwerk Nationale Veiligheid (2024) Trendanalyse nationale veiligheid 2024. Analistennetwerk Nationale Veiligheid, Hoofdrapport, juni. Te vinden op www.nctv.nl.
Baker J., E. Watkins, D. Osler (2021) Suez Canal remains blocked despite efforts to refloat grounded Ever Given. Lloyd’s List, 24 maart.
DenkWerk (2025) Weerbaarheid by design: De vijf principes voor een weerbaar Nederland. DenkWerk, Rapport, juni.
Knooppuntenanalyse (2025) Knooppuntenanalyse Dreigingen. Te vinden op denkwerk-kickstartai.nl.
MinIenW (2024) KNMI’23-klimaatscenario’s en doorwerking in Rijksbeleid. Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat.
NCTV (2023) Cybersecuritybeeld Nederland 2023. Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid. Te vinden op www.nctv.nl.
Sambell, K., S. Lamboo, L. van der Burg et al. (2024) The EU’s China challenge: Rethinking offshore wind and electrolysis strategy. HCSS en TNO. TNO Rapport R10737.
Wolitzky, A. (2022) Lecture 3: Eigenvector centrality measures. MIT OpenCourseWare. Course 14.15 / 6.207 Networks, Spring 2022. Te vinden op ocw.mit.edu.
Auteurs
Categorieën