De arbeidsinkomensquote (AIQ) in Nederland is de afgelopen decennia gedaald en dat wordt vaak gekoppeld aan achterblijvende loongroei. Met gedetailleerdere gegevens die eerder nog niet beschikbaar waren, blijkt de AIQ-waarde lager. Een substantieel deel van de bijstelling is toe te schrijven aan de sector zakelijke dienstverlening waarbij fiscale prikkels een rol spelen.
In het kort
- De omvang van de AIQ-daling in de zakelijke dienstverlening was lange tijd minder zichtbaar, maar blijkt substantieel.
- Fiscale prikkels maken het aantrekkelijk om inkomen als kapitaalinkomen in plaats van arbeidsinkomen uit te keren.
De arbeidsinkomensquote (AIQ) geeft aan welk deel van het nationaal inkomen wordt verdiend met arbeid, waaronder lonen en het inkomen van zelfstandigen. Een hogere AIQ betekent dat werkenden een groter aandeel ontvangen; een lagere AIQ wijst op een relatief groter aandeel voor kapitaalinkomens.
Sinds 1995 is de AIQ trendmatig gedaald (figuur 1). Als de AIQ in 2021 op het gemiddelde niveau van 1995–2021 (76 procent) zou hebben gelegen, zouden werkenden gezamenlijk circa 25 miljard euro meer hebben verdiend – gemiddeld ruim 2.600 euro per persoon. Het CBS (2024) stelde de cijfers in 2024 bij, omdat verbeterde methoden en gedetailleerdere data beschikbaar kwamen. Hierdoor is de AIQ-afname beter in beeld gebracht. De verbeterde cijfers bieden ook meer zicht op de oorzaken van de AIQ-afname.
Afname in alle sectoren
De daling van de AIQ is zichtbaar in vrijwel alle sectoren van de economie, maar de omvang daarvan verschilt (figuur 2). De grootste afnames in de AIQ komen voor in de handel, bouwnijverheid en landbouw. Eerder stelde Kok (2023) al vast dat dit vooral komt doordat de operationele winsten in deze sectoren veel sterker zijn gestegen dan de lonen. Een vergelijkbaar patroon is zichtbaar in de bouw en het vervoer.
Maar ook in de zakelijke dienstverlening is de AIQ aanzienlijk gedaald. Deze sector is goed voor ongeveer een vijfde van het nationaal inkomen. De omvang van de daling in deze sector was lange tijd minder zichtbaar, maar blijkt substantieel. Specifiek is het kapitaalinkomen in de zakelijke dienstverlening sinds de revisie opwaarts bijgesteld.
Verklaring bijstelling zakelijke dienstverlening
Figuur 3 laat het verschil voor en na de revisie zien tussen de AIQ in de sector zakelijke dienstverlening. Ongeveer de helft van de 7,9 miljard euro extra winst komt voor rekening van hogere kapitaalinkomens van dga’s – de precieze omvang is niet te bepalen omdat er ook bijstellingen op andere inkomenscomponenten hebben plaatsgevonden. Dga-inkomen bestaat zowel uit arbeidsinkomen (loon) als kapitaalinkomen (winst). Bij de revisie werd duidelijk dat een kleiner deel van de inkomensstatistieken als arbeidsinkomen wordt uitgekeerd, dan werd aangenomen.
Fiscale prikkels maken het aantrekkelijk voor dga’s om inkomen als kapitaalinkomen uit te keren (MinFin, 2020a): het tarief op inkomen uit aanmerkelijk belang (box 2) ligt doorgaans lager dan het tarief op arbeidsinkomen (box 1), wat een prikkel vormt om winst (kapitaalinkomen) uit te keren in plaats van loon. Via de gebruikelijkloonregeling worden dga’s verplicht om zichzelf een loon toe te kennen dat aansluit bij wat gebruikelijk is voor vergelijkbare functies. Het doel is te voorkomen dat arbeidsinkomen kunstmatig laag wordt vastgesteld. Deze regeling biedt in de praktijk echter ruimte voor interpretatie, onder meer door het open karakter van het begrip ‘meest vergelijkbare dienstbetrekking’.
De toptarieven voor werknemers en ondernemers zijn de laatste jaren verder uit elkaar gegroeid (MinFin, 2024). Sinds 2001 is de belastingdruk op arbeid met 1,8 procentpunt van het bruto binnenlands product gestegen, terwijl de belastingdruk op kapitaal met 0,3 procentpunt van het bruto binnenlands product is gedaald (MinFin, 2020b).
De verschillende belastingdruk kan dga’s stimuleren om een groter deel van hun inkomen als dividend (winst) uit te keren. Dat lijkt in de praktijk ook te gebeuren (CPB, 2024). In jaren met lagere tarieven in box 2 of bij aangekondigde tariefswijzigingen nemen dividenduitkeringen toe. Ook het Ministerie van Financiën wijst op de complexiteit van belastingheffing bij dga’s en de invloed van fiscale motieven op hun keuzes (MinFin, 2022; 2024).
Conclusie
De daling van de AIQ wijst op een structurele verschuiving in de verdeling van het nationaal inkomen richting kapitaalinkomens. Die trend is met de herziening van de nationale rekeningen sterker gebleken dan eerder werd aangenomen. Onderliggend speelt een grote bijstelling in het kapitaalinkomen van dga’s een belangrijke rol. De prikkel voor dga’s om uitkeringen in de vorm van loon of winst te doen hangt namelijk ook af van fiscale factoren. Daarmee zegt de AIQ dus niet alleen iets over de beloning van arbeid, maar ook over de manier waarop het belastingstelsel de verdeling tussen arbeids- en kapitaalinkomen beïnvloedt.
Literatuur
Butler, B. (2019) Arbeidsinkomensquote ook laatste twee decennia gedaald. Statistiek op esb.nu, 24 december.
CBS (2024) Revisiepublicatie nationale rekeningen verslagjaar 2021. CBS Publicatie, 23 mei.
CPB (2024) Inkomens en belastingen aan de top. CPB, mei.
Kok, D. (2023) Aandeel arbeid gedaald door gestegen winsten in handel, bouw en vervoer. ESB, 108(4823), 306–309.
MinFin (2020a) Belasten van (inkomen uit) aanmerkelijk belang. Ministerie van Financiën, 1 mei. Te vinden op www.rijksfinancien.nl.
MinFin (2020b) De Nederlandse belastingmix: Bouwstenen voor een beter belastingstelsel. Ministerie van Financiën, 1 mei. Te vinden op www.rijksfinancien.nl.
eMinFin (2022) Licht uit, spot aan: de vermogensverdeling: IBO Vermogensverdeling. Ministerie van Financiën, juli. Te vinden op www.rijksfinancien.nl.
MinFin (2024) Belasting in maatschappelijk perspectief: Bouwstenen voor een beter en eenvoudiger belastingstelsel. Ministerie van Financiën, februari. Te vinden op www.rijksoverheid.nl.
Auteurs
Categorieën