Enkel integrale blik kan voedselvoorziening binnen planetaire grenzen brengen

• Wickeren, S. van en S. Wellen (2026) ESB, te verschijnen. Download [580,63 kb]

Zeven van de negen planetaire grenzen zijn overschreden. Als beleidsdiscussies zich op deze grenzen richten, is dit echter vaak op slechts één of op enkele grenzen tegelijk. Het risico is dat verbetering in een domein zorgt voor een verdere overschrijding van een andere planetaire grens. Dat speelt sterk bij de verduurzaming van de voedselvoorziening.

Om onze aarde stabiel te laten blijven functioneren, is het cruciaal dat negen ecologische grenzen niet worden overschreden (Rockström et al., 2009). Zeven van de negen grenzen worden momenteel overschreden: klimaatverandering, biodiversiteit, landgebruik, biochemische stoffen (fosfor en stikstof), chemische vervuiling, verzuring van de oceanen en zoetwatergebruik (Planetary Boundaries Science, 2025). Deze overschrijdingen brengen steeds meer onomkeerbare schade toe aan de algehele gezondheid van onze planeet.

Het maken van beleidsafwegingen die menselijke behoeften vervullen binnen de planetaire grenzen, wordt steeds noodzakelijker (Swets en Ederveen, 2023). De Europese Commissie (2022) heeft als doel in haar natuurbeleid dat “Europeanen uiterlijk voor 2050 binnen de planetaire grenzen leven”.

Terwijl het doel moet zijn om integraal binnen de planetaire grenzen te komen, zijn beleidsdiscussies over milieu vaak nauw ingestoken. Zo lijkt bijvoorbeeld de besluitvorming rondom stikstof zich vooral te richten op stikstofreductie en natuurherstel, maar minder op klimaatverandering en landgebruik (Tweede Kamer, 2025a). De besluitvorming rondom klimaatmaatregelen richt zich dan weer hoofdzakelijk op het reduceren van CO2-emissies (Tweede Kamer, 2025b). Bij het thema landbouw en voedselvoorziening, waar de uitdagingen van deze planetaire grenzen sterk met elkaar samenhangen, is het beleidsplan met een integrale benadering – het Nationaal Programma Landelijk Gebied – juist afgeschaft (Tweede Kamer, 2024).

Die vaak nauwe beleidsfocus is niet zonder gevolgen. In een gezamenlijk paper van het CBS en het RIVM wordt opgemerkt dat de planetaire grenzen regelmatig in beleidsdocumenten worden opgenomen, maar dat het ontbreekt aan een systematische aanpak om deze ook mee te wegen (Kersten et al., 2025). Het PBL (2025) constateert dat een integraal beleid ten aanzien van de samenhangende uitdagingen noodzakelijk is.

Een milieudossier waarop een integrale benadering onontbeerlijk is, is de verduurzaming van de voedselketen, zo betogen we in dit artikel. Onze voedselvoorziening heeft op meerdere planetaire grenzen een sterke invloed, waardoor het belangrijk is om alle grenzen samen te nemen (Willet et al., 2019). Als eerste levensbehoefte van een groeiende wereldbevolking is dit tevens een cruciaal beleidsdomein. De uitdaging is om gelijktijdig de aanzienlijke planetaire overschrijdingen als gevolg van de voedselvoorziening zo veel mogelijk te beperken. We analyseren in dit artikel hoe de voedselproductie geoptimaliseerd kan worden binnen de planetaire grenzen; we gaan niet in op morele overwegingen ten aanzien van onder andere dierenleed en dierwaardigheid.

Voedselvoorziening en planetaire grenzen

De voedselvoorziening raakt aan vier planetaire grenzen: landgebruik, klimaatverandering, stikstof en biodiversiteit. De eerste drie hebben daarbij tevens invloed op de laatste grens.

Landgebruik

De productie van voedsel neemt reeds de helft van het bewoonbare land op aarde in, en dit aandeel groeit nog steeds (Ritchie en Roser, 2019). Het converteren van natuur naar grond voor akkerbouw en veeteelt is de grootste sturende factor van ontbossing wereldwijd, voornamelijk van tropische regenwouden. De planetaire grens voor landgebruik geeft de maximale hoeveelheid land aan die kan worden gebruikt voor menselijke doeleinden zonder het aardse systeem te bedreigen: 85 procent van de oorspronkelijke pre-industriële tropische en boreale bossen en 50 procent van de oorspronkelijke gematigde bossen zouden behouden moeten blijven om binnen de planetaire grens voor landgebruik te blijven (Steffen et al., 2015).

Klimaatverandering

Ongeveer een kwart van alle broeikasgasuitstoot wereldwijd is gerelateerd aan het produceren van voedsel (­Ritchie, 2019). Voedselproductie zorgt voor directe emissie van broeikasgassen door onder meer de uitstoot door dieren (met name methaan), de productie van kunstmest en de uitstoot die komt kijken bij het verwerken, verpakken, vervoeren en verkopen van voedsel (figuur 1).

Figuur 1: Broeikasgassen per kilogram voedsel

De grond die nodig is voor voedselproductie, is een belangrijke bron van uitstoot: bij het converteren van huidig bosareaal in nieuwe landbouwgrond komt opgeslagen koolstof vrij. En er zijn ook opportuniteitskosten van reeds bestaande landbouwgronden, omdat deze meer koolstof kunnen opnemen als ze ingezet worden voor natuur (Poore en Nemecek, 2018).

Stikstof

Stikstof is een essentiële voedingsstof voor de groei van planten. De veehouderij en akkerbouw kunnen grotendeels een nutriënten-kringloop vormen, waarbij voedingsstoffen uit mest worden toegediend aan de akkers. Met de toediening van kunstmest, een mestoverschot (oftewel te veel dieren voor het beschikbare land) en import van krachtvoer worden er op regionaal niveau te veel nutriënten toegevoegd waardoor ecosystemen niet in balans zijn. Dat zorgt regionaal voor overmatige stikstofuitstoot en -uitspoeling, vooral in Europa, India, China en de Verenigde Staten, en beïnvloedt lokale ecosystemen zoals de Natura 2000-gebieden (Schulte-Uebbing et al., 2022). Het zorgt bovendien voor een gebrek aan zuurstof in aquatische ecosystemen wat tot ‘dode zones’ in zeeën en meren leidt, en hiermee de biodiversiteit bedreigt (Breitburg et al., 2018).

Biodiversiteit

Landbouw in een intensieve vorm heeft een negatief effect op de biodiversiteit door het gebruik van pesticiden en (kunst)mest, veel ruimtegebruik, excessieve stikstofdepositie en het verbouwen van monoculturen, wat de natuurlijke leefgebieden van diverse soorten aantast (Pereira et al., 2025). Andere vormen van landbouw, zoals biologisch of natuurinclusief, kunnen daarentegen biodiversiteit herstellen, mede door de bodemkwaliteit te verbeteren en ecologische ruimte te bieden aan diverse soorten (Gamage et al., 2023). De Nederlandse biologisch gecertificeerde landbouwgrond besloeg in 2023 echter slechts 4,5 procent van de totale landbouwgrond (CBS, 2024).

Afruilen bij verduurzaming voedselsysteem

Hoe je de productie van voedsel optimaliseert ten aanzien van de planetaire grenzen, is niet eenduidig omdat er sprake is van verschillende afruilen. Deze afruilen hebben bijvoorbeeld betrekking op de locatie van de productie van dierlijke eiwitten, de hoeveelheid dierlijke eiwitten en het soort landbouw (biologisch of niet biologisch).

Hoeveelheid dierlijke eiwitten

Ten eerste is er een afruil tussen landgebruik en het tegengaan van klimaatverandering bij de vraag hoeveel dierlijke eiwitten zouden moeten worden geproduceerd. De productie van dierlijke eiwitten, voornamelijk in de vorm van vlees en zuivel, drukt over het algemeen veel zwaarder op dan de productie van plantaardige eiwitten. Waar dierlijke producten wereldwijd maar zo’n 17 procent van de totale calorie-inname uitmaken, vergt het 75 procent van het landgebruik voor voedselvoorziening en veroorzaakt het minimaal 53 procent van de broeikasgasuitstoot die te relateren is aan die voedselvoorziening (Ritchie, 2019; Ritchie en Roser, 2019). Het produceren van dierlijke eiwitten is doorgaans veel inefficiënter dan het produceren van plantaardige eiwitten. Zo is voor 1 kilogram biefstuk bijvoorbeeld 25 kilogram veevoer nodig. Duizend kilocalorieën rundvlees vergen bij de huidige gemiddelde productiewijze zodoende bijna 120 hectare. Duizend kilocalorieën appels, aardappelen, rijst of maïs daarentegen kunnen op minder dan twee hectare worden verbouwd (Poore en Nemecek, 2018).

Vanuit het klimaatperspectief draagt de veehouderij bij aan de uitstoot van broeikasgassen en zou dit zo veel mogelijk moeten worden geminimaliseerd. In het hypothetische scenario dat de hele wereld zijn volledige calorie-inname uit plantaardig voedsel zou halen in plaats van ook deels uit dierlijke producten, zou het agrarisch landgebruik kunnen dalen van vier miljard naar een miljard hectare (Ritchie, 2021). Dat levert ruimte op voor natuur en/of koolstofopslag in de grond en scheelt methaan- en stikstofuitstoot door de dieren zelf.

Tegelijkertijd kan het produceren van dierlijke eiwitten in specifieke gevallen juist efficiënt zijn vanuit het perspectief van optimaal landgebruik, wanneer de productie van dierlijke eiwitten gebruikmaakt van anderszins onbruikbare bronnen (Van Zanten et al., 2023). Dieren kunnen hier planten en reststromen die voor mensen niet eetbaar zijn, omzetten in eetbare dierlijke eiwitten. Zo is er wereldwijd veel niet te bewerken grasland (dus niet geschikt voor akkerbouw) en kunnen dieren gevoerd worden met restproducten zoals voedselresten, bierbostel of graanbijproducten. Geen gebruik maken van deze omzetting van reststromen betekent dat er meer akkerbouwgrond nodig is voor de productie van voedsel en dat voor mensen niet-eetbare voedselresten verspild zouden worden.

Locatie

Ten tweede kunnen planetaire grenzen voor stikstof en klimaatverandering voor tegengestelde belangen zorgen met betrekking tot de locatie van veehouderij. Vanuit het klimaatperspectief is het bijvoorbeeld wenselijk om rundvee vooral in Brazilië sterk te verminderen, omdat het daar gepaard gaat met tot tien keer meer broeikasgasuitstoot dan in Nederland, vanwege de kap van regenwouden (Schmidinger en Stehfest, 2012). Voorwaarde hiervoor is wel dat vee in Nederland gevoerd wordt met gras en reststromen, en niet met eiwitrijk krachtvoer dat wordt geïmporteerd uit het Amazonegebied. Vanuit stikstofperspectief ligt het echter juist voor de hand om de veehouderij in Nederland te reduceren, omdat de grens voor stikstof sterk wordt overschreden vanwege de intensiteit van de veehouderij en het overmatig gebruik van mest en kunstmest.

Landbouwstelsel

Ten derde, verschilt het gewenste landbouwstelsel tussen planetaire grenzen. Biologische landbouw komt ten goede aan de biodiversiteit omdat er wordt gekozen voor productie binnen de natuurlijke kringlopen en er geen gebruik wordt gemaakt van gewasbeschermingsmiddelen en kunstmest (Gamage et al., 2023). De opbrengst van biologische teelten is echter over het algemeen lager waardoor biologische landbouw meer landgebruik vergt – landgebruik dat ten koste gaat van andere vormen van natuur en daarmee van de biodiversiteit.

Beleidsimplicaties

Dat er bij het verduurzamen van de voedselvoorziening beleidsafruilen zijn tussen de planetaire grenzen, noopt tot een integrale aanpak. Er zijn beleidsinstrumenten nodig die gelijktijdig sturen op meerdere planetaire grenzen. Dat vraagt om doelsturing van verhandelbare rechten voor de veehouderij of een heffing voor ammoniak, stikstof en/of broeikasgassen (Rijksoverheid, 2023). Zo’n stelsel begrenst de hoeveelheid totale uitstoot, waarbij relatief productieve boeren de mogelijkheid krijgen om rechten te kopen van boeren die minder productief zijn (per hoeveelheid uitstoot). Bij een heffing op uitstoot zullen de boeren die relatief veel economische waarde toevoegen per hoeveelheid uitstoot, deze goed kunnen betalen.

Om ervoor te zorgen dat de uitstoot niet wordt geëxporteerd als de veestapel in Nederland krimpt, kan verder worden ingezet op verminderde consumptie met een verbruiksbelasting op vlees (Rijksoverheid, 2024). Omdat het draagvlak voor een algehele verbruiksbelasting op vlees niet groot is, kan worden gekozen voor het beprijzen van de minst duurzame producten. Zo is rundvlees over het algemeen schadelijker voor de planetaire grenzen ‘klimaatverandering’ en ‘landgebruik’ dan pluimvee.

Een volledige ban op vleesconsumptie is echter niet nodig, als er aanpassingen worden gemaakt in de productiewijze. Een beperkt aantal dieren kan bijdragen aan optimaal gebruik van de voor mensen niet eetbare voedingsstoffen (Van Zanten et al., 2023). Uit het EAT-­Lancet-dieet volgt bovendien dat een beperkte hoeveelheid dierlijke eiwitten binnen de planetaire grenzen en een gezond voedselpatroon past (Rockström et al., 2025). In de verdere uitwerking van een verhandelbaar rechtenstelsel of een verbruiksbelasting op vlees om druk op de planetaire grens van klimaatverandering te blijven houden, kan daarom gestuurd worden op een resthoeveelheid vleesproductie gericht op het gebruik van restromen en grasland dat geen efficiënte alternatieve bestemming heeft.

Bij het vraagstuk over de intensiteit van de landbouw moet bepaald worden op welk niveau de kringloop moet sluiten, dit kan per bedrijf, regio of zelfs landelijk (Ploegmakers et al., 2020). In de uitwerking moeten verder de milieuvoordelen van kringlooplandbouw afgewogen worden tegen de nadelen in termen van landgebruik.

Beleidsuitwerking complex maar nodig

Het centraal stellen van de planetaire grenzen in het beleidskader kan helpen om verkokering tegen te gaan, maar de vormgeving van beleid blijft complex. In deze analyse zijn slechts vier van de negen grenzen meegenomen, waaruit verschillende afruilen volgen. De analyse houdt bovendien geen direct rekening met andere overwegingen, zoals gezonde voeding, inkomens in de agrarische sector en voedselzekerheid. Het volledig ‘optimaliseren’ van beleid ten opzichte van verschillende beperkingen is uitdagend, en zal in praktijk een weging van de verschillende beperkingen vergen. Daarnaast zullen de benodigde data en specialistische kennis niet altijd beschikbaar zijn om een gedegen analyse te maken van de invloed op verschillende planetaire grenzen. De ambities van het CBS en het RIVM om de impact van projecten op de planetaire grenzen in kaart te brengen zijn een goede stap om deze kennis verder te ontwikkelen.

Literatuur

Breitburg, D., L.A. Levin, A. Oschlies et al. (2018) Declining oxygen in the global ocean and coastal waters. Science, 359(6371).

CBS (2024) Biologische landbouwareaal met bijna 9 procent toegenomen. CBS Statistiek, 17 januari.

Europese Commissie (2022) Environment action programme to 2030. Decision (EU) 2022/591. Europese Commissie.

Gamage, A., R. Movva en J.P.H.M. Claussen et al. (2023) Role of organic farming for achieving sustainability in agriculture. Farming System, 1, 100005.

Kersten, K., E. Horlings, P. Bogaart et al. (2025) Naar een raamwerk voor het meten van de impact van de Nederlandse economie op de planetaire grenzen. CBS/RIVM, 15 mei.

Migchels, G., I. de Jonge, M. Bracke et al. (2023) Het perspectief van biologische landbouw: effecten van het vergroten van het areaal biologische akkerbouw en melkveehouderij op klimaat, natuur en dierenwelzijn. Wageningen Livestock Research, Openbaar Rapport, 1417.

PBL (2025) Landbouw en natuurverkenning: Op zoek naar een nieuwe balans tussen landbouw en natuur in 2050. PBL Rapport, 5076-3.

Pereira, P., M. Inacio, D. Barcelo en W. Zhao (2025) Impacts of agriculture intensification on biodiversity loss, climate change and ecosystem services. Current Opinion in Environmental Science & Health, 46, 100637.

Planetary Boundaries Science (2025) Planetary health check 2025. Potsdam Institute for Climate Impact Research.

Ploegmakers, H., K.M.C. Raaphorst, H.J. Kooij en M.N.C. Aarts (2020) Analyse debat kringlooplandbouw: Eindrapport. Radboud Universiteit, 23 april. Te vinden op repository.ubn.ru.nl.

Poore, J. en T. Nemecek (2018) Reducing food’s environmental impacts through producers and consumers. Science, 360(6392), 987–992.

Rijksoverheid (2023) Normeren en beprijzen van stikstofemissies: Sturen op stikstof. Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, Rapport, 14 juni. Te vinden op www.rijksoverheid.nl.

Rijksoverheid (2024) Belastingen in maatschappelijk perspectief: Bouwstenen voor een beter en eenvoudiger belastingstelsel. Rijksoverheid Rapport, februari.

Ritchie, H. (2019) Food production is responsible for one-quarter of the world’s greenhouse gas emissions. Artikel op ourworldindata.org, 6 november.

Ritchie, H. (2021) If the world adopted a plant-based diet, we would reduce global agricultural land use from 4 to 1 billion hectares. Artikel op ourworldindata.org, 4 maart.

Ritchie, H. en M. Roser (2019) Half of the world’s habitable land is used for agriculture. Artikel op ourworldindata.org, 16 februari.

Rockström, J., W. Steffen, K. Noone et al. (2009) A safe operating space for humanity. Nature, 461, 472–475.

Rockström, J., S.H. Thilsted, W.C. Willett et al. (2025) The EAT–Lancet Commission on healthy, sustainable, and just food systems. The Lancet, 406(10512), 1625–1700.

Schmidinger, K. en E. Stehfest (2012) Including CO2 implications of land occupation in LCAs: Method and example for livestock products. The International Journal of Life Cycle Assessment, 17(8), 962–972.

Schulte-Uebbing, L.F., A.H.W. Beusen, A.F. Bouwman en W. de Vries (2022) From planetary to regional boundaries for agricultural nitrogen pollution. Nature, 610(7932), 519–524.

Steffen, W., K. Richardson, J. Rockström et al. (2015) Planetary boundaries: Guiding human development on a changing planet. Science, 347(6223), 1259855.

Swets, F. en S. Ederveen (2023) Streef groei na die past binnen planetaire grenzen. ESB, 108(4827), 504–507.

Tweede Kamer (2024) Antwoorden op Kamervragen over schrappen NPLG. Kamerstuk, DGLGS / 87265872. Te vinden op www.rijksoverheid.nl.

Tweede Kamer (2025a) Kamerbrief vervolgpakket Nederland van het slot. Kamerstuk, DGLGS / 100667384. Te vinden op www.rijksoverheid.nl.

Tweede Kamer (2025b) Kamerbrief Pakket voor Groene Groei voor een weerbaar energiesysteem en een toekomstbestendige industrie. Kamerstuk, KGG / 98465657. Te vinden op www.rijksoverheid.nl.

Willett, W., J. Rockström, B. Loken et al. (2019) Food in the Anthropocene: the EAT–Lancet Commission on healthy diets from sustainable food systems. The Lancet, 393(10170), 447–492.

Zanten, H.H.E. van, W. Simon, B. van Selm et al. (2023) Circularity in Europe strengthens the sustainability of the global food system. Nature Food, 4, 320–330.