Energietransitie maakt Nederland geopolitiek kwetsbaar

Linde, C. van der (2026) ESB, 111(4853S), 25. Download [506,45 kb]

De kwetsbaarheid van de Europese en Nederlandse energievoorziening moet hoog op de politieke agenda staan. Het conflict met Rusland heeft de verminderde voorzieningszekerheid zichtbaar gemaakt. Maar ook de toegenomen elektrificatie en een intensieve vervlechting van het energiesysteem in Nederland en met de buurlanden zorgt voor een grotere kwetsbaarheid.

Coby van der Linde is senior fellow bij het Centre for
International Energy Policy

Om een plotselinge onderbreking te kunnen voorkomen of op te vangen, is de Wet weerbaarheid kritieke entiteiten (Wwke), in navolging van de Europese richtlijn Critical Entities Resilience van eind 2022, in de maak. Hierin moeten noodmaatregelen worden geregeld in geval van een onderbreking. De aandacht is hierbij niet alleen gericht op kwetsbaarheden van het buitenlandse energie-aanbod maar ook op binnenlandse systeemflexibiliteit, opslag en transport van energie.

Maar er is meer nodig. Om voor te bereiden op een mogelijk conflict moeten we eisen stellen aan de weerbaarheid van het energiesysteem en kritieke infrastructuur. Bij de opstelling van de Europese richtlijn in 2022 dacht men nog dat de zwakke punten van het fossiele energiesysteem konden worden opgelost door de energietransitie te versnellen. Drie jaar later is echter duidelijk dat dat onze kwetsbaarheden niet geheel opgelost.

De nieuwe energie-technologieën komen met nieuwe kwetsbaarheden, zoals een voorzieningszekerheidsrisico omdat vooral China mineralen verwerkt en zeldzame aarden produceert die noodzakelijk zijn voor deze systemen. De Chinese dominantie in nieuwe energietechnologie is een punt van zorg met de grimmige geopolitieke situatie. Door de toename van het gebruik van elektronica bij het beheer van het energiesysteem, wordt het systeem ook kwetsbaarder voor cyberaanvallen. Sabotagemogelijkheden zijn toegenomen voor windparken op zee en de verbindingen naar de kust. De black-out van Spanje en Portugal in april 2025 was een waarschuwing voor deze nieuwe risico’s (ICS, 2025).

Ook staat de versterking van weerbaarheid in het teken van de toegenomen militaire dreiging vanuit Rusland en het leren van Oekraïne hoe het omgaat met deze nieuwerwetse aanvallen op kritieke infrastructuur. Het is niet onbelangrijk om te constateren dat militaire apparatuur vaak nog erg afhankelijk is van olieproducten.

Het stadium van transitie waarin het energiesysteem zich nu bevindt, combineert tal van kwetsbaarheden van het oude en het nieuwe systeem tot grotere risico’s dan voorheen. Het nieuwe energiesysteem staat nog in de kinderschoenen: ondanks de succesvolle expansie van zonnepanelen en wind op zee in de afgelopen jaren blijven thermische centrales – afhankelijk van vooral aardgasimport – voorlopig nog belangrijk om stroom te leveren als de zon niet schijnt en de wind niet waait. Industriële warmte, warmte voor de gebouwde omgeving en transport is nog vooral gebaseerd op olie en aardgas. De VS heeft Rusland hier afgelost als belangrijkste energie-exporteur naar Nederland, vooral lng, maar ook de olie-export steeg vanaf 2023 (CBS, 2025). Hiermee is echter de diversificatie, en daarmee de afhankelijkheid van een andere mogendheid, niet veel verbeterd.

De geopolitieke risico’s komen in een gevoelige fase van de energietransitie in Nederland met een overvol elektriciteitsnet, amper investeringen in elektrolyse en nog onvoldoende nieuwe opslagmogelijkheden ten behoeve van de systeemflexibiliteit. Ook met oog op de Europese en Nederlandse weerbaarheid verdient het aanpakken van deze transitieproblemen prioriteit. Met een optelsom aan kwetsbaarheden zullen bij ontstentenis van oplossingen op de kortere termijn olie en gas systeemfuncties moeten blijven vervullen, totdat de vraag naar koolstofarme energiedragers, het (variabele) aanbod ervan en transport en opslag verder zijn ontwikkeld tot een robuust systeem.