De wortels van het vrijhandelsdenken

Bij het bestuderen van de internationale economie gingen economen lange tijd voorbij aan de geopolitiek. De aanname van vrij verkeer van kapitaal, goederen en diensten – gevrijwaard van geopolitieke overwegingen – was in de op regels gebaseerde liberale wereldorde weliswaar een versimpeling, maar wel een verdedigbare. Inzet op vrij handelsverkeer was altijd welvaartsbevorderend, grensoverschrijdende investeringen waren een teken van een florerende economie en offshoring was louter een bedrijfseconomisch efficiëntieprobleem.   

De geopolitiek negeren, kan echter niet langer. Van importheffingen tot energiestromen en van industriepolitiek tot economische sancties, machtsdenken beïnvloedt een steeds groter deel van de economie. En andersom beïnvloeden de economische verhoudingen de machtsbalans tussen landen, en daarmee geopolitieke dynamiek. De Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid spreekt van een ‘fragmenterende wereldorde’: een wereld met meerdere machtspolen, wereldbeelden en tonelen van machtsuitoefening (WRR, 2024).

Niet voor niets maakt de geo-economie – het vakgebied op het snijvlak van economie en geopolitiek na een lange winterslaap een heropleving door (Clayton et al., 2025). Wat deze opleving echter precies betekent voor het wereldbeeld en de gereedschapskist van economen, is momenteel nog ongewis.

In deze blogreeks betogen we dat de veranderende wereldorde aanleiding geeft tot het herijken van economisch denken en beleid, en schetsen we hoe die verandering eruit kan zien. We richten ons hierbij op de vraag hoe economisch beleid onze geopolitieke positie kan versterken. Andere belangrijke aspecten die aan economische veiligheid raken, zoals defensie en bescherming van vitale infrastructuur, laten we buiten beschouwing. De blogreeks bouwt voort op het nieuwjaarsartikel van 19 januari 2026 van Gaastra (2026).

Starten bij vrijhandel

Een goed startpunt voor geo-economie is de theoretische basis van het vrijhandelsdenken. Ruim 200 jaar geleden betoogde David Ricardo dat handel tussen twee landen welvaartsverhogend is, ook als één land in elke sector van de economie productiever is – de theorie van comparatieve voordelen (Ricardo, 1817). Door te handelen kunnen beide landen zich richten op wat ze relatief efficiënt kunnen produceren en stijgt de totale productie. Hierdoor zijn beide landen uiteindelijk beter af.  

Vrijhandel werkt welvaartsverhogend om dezelfde redenen als dat specialisatie binnen nationale economieën welvaartsverhogend werkt: het faciliteert dat economische actoren doen waar ze het beste in zijn, en de rest uitbesteden. Specialisatie zorgt voor hogere statische efficiëntie: door comparatieve voordelen te benutten kunnen goederen en diensten efficiënter worden geproduceerd.

Specialisatie bevordert ook dynamische efficiëntie, en dus productiviteitsgroei: het leidt tot learning by doing en maakt innovatie en schaalvoordelen mogelijk (Stone en Shepherd, 2011). Voor een land als Nederland – een open economie die diep is verweven met de rest van de wereld – zijn deze baten in het bijzonder groot (CPB, 2022; DNB, 2023). Daarbij geldt dat er op een grotere markt meer concurrentie is, waardoor de druk op bedrijven om efficiënter te werken, kosten te verlagen en te investeren in innovatie toeneemt (CPB, 2024). De consument profiteert hiervan door een groter en kwalitatief beter productaanbod tegen lagere prijzen.

Een voorbeeld van de immense baten van handel komt uit de energietransitie. Zonder toegang tot in China geproduceerde zonnepanelen en batterijen zou de energietransities aanzienlijk duurder zijn – schattingen lopen uiteen van 20 procent voor alle clean tech (Wood MacKenzie, 2024) tot 133 procent voor zon-pv (Gentile et al., 2023).

Nadelen van vrijhandel

Er woeden tegelijkertijd verschillende debatten over veelgenoemde keerzijdes van globalisering en het vrijhandelsdenken. Deze zijn in veel gevallen reëel, maar veelal te ondervangen met beleid gericht op deze keerzijde in plaats van een rationale om globalisering aan banden te leggen.  

Zo spelen er bijvoorbeeld zorgen rondom de mogelijke kwetsbaarheid van waardeketens die over de hele wereld verspreid zijn. Concentraties in handelsstromen kunnen een kwetsbaarheid vormen, maar dat openheid een economie kwetsbaar maakt is aanvechtbaar. Integratie in de mondiale economie vergroot namelijk de weerbaarheid, omdat het naast risico’s op verstoring ook opties voor alternatieven biedt die nationale schokken kunnen dempen (IMF, 2022).

De relatie tussen globalisering en mondiale ongelijkheid is ook een zorgpunt. Niet iedereen profiteert in dezelfde mate van openheid; op regionaal niveau blijkt vrijhandel aanzienlijke economische en sociale schade te kunnen veroorzaken (Autor et al., 2013). Dit kan aanleiding zijn voor beleid dat verliezers van globalisering compenseert. Ook houdt een klassiek Ricardiaans denkkader geen rekening met de mobiliteit van arbeid en kapitaal, en het belang van agglomeratie-effecten voor de geografische spreiding van economische activiteiten (Krugman, 1991). Beleid gericht op het aantrekken van hoogproductieve arbeid en het versterken van ecosystemen speelt in op deze tekortkomingen van een zuiver Ricardiaanse benadering.

Een ander kritiekpunt op het vrijhandelsdenken is dat het de meerwaarde van industriepolitiek zou onderschatten. Zogeheten horizontale industriepolitiek richt zich op randvoorwaarden en het verbeteren van de generieke economische omstandigheden voor alle sectoren zonder de ene sector een concurrentievoordeel te geven ten opzichte van de andere. Dit omvat onder meer generiek innovatiebeleid en sturing op menselijk kapitaal, en is doorgaans onomstreden. Verticale industriepolitiek richt zich explicieter op individuele bedrijven of sectoren en is aanzienlijk controversiëler.

Voorstanders van industriepolitiek wijzen op potentiële positieve externe effecten en het bestaan van coördinatiefalen (Juhasz et al., 2022). Tegenstanders stellen hier zowel theoretische als praktische bezwaren tegenover: Ricardiaanse argumenten omtrent efficiëntie en de verdringing van productievere sectoren, maar ook risico’s op overheidsfalen zoals informatieachterstanden (‘picking winners’) en rentseeking (Juhasz et al., 2022; Van Dijk, 2024; OESO, 2025).

Het Nederlandse beleidsdebat gaat er al decennia van uit dat de nadelen van verticale industriepolitiek zwaarder wegen dan de voordelen, en dat deze dus vermeden moet worden. Ook op Europees niveau werd – met Nederlandse steun – verticale industriepolitiek op nationaal niveau ingesnoerd via mededingingsbeleid en staatssteunkaders. Deze afweging voor het voeren van industriepolitiek ter bevordering van het verdienvermogen verandert niet wezenlijk door geopolitieke verschuivingen.

Unanimiteit over baten vrijhandel

Hoewel er dus legitieme discussies spelen, is er welhaast unanimiteit onder economen dat “vrijhandel productieve efficiëntie verhoogt, consumenten betere keuzes biedt, en dat deze baten op lange termijn veel groter zijn dan enig effect op werkgelegenheid” (Rodrik, 2018).

Concluderend blijft de beste weg om handelsrelaties waar mogelijk in te richten langs WTO-principes. Afwijken van vrijhandelsprincipes zal doorgaans kostbaar zijn, maar kan gerechtvaardigd zijn als er publieke belangen in het geding zijn.

We zullen in deze blogreeks betogen dat het versterken van de geopolitieke positie van Nederland een publiek belang is waarvoor afgeweken kan worden van vrijhandelsprincipes. Allereerst is het echter van belang te onderzoeken wat er nu feitelijk gebeurt in de wereldeconomie: in welke mate en in welke vorm is daadwerkelijk sprake van een trend van deglobalisering en het eroderen van de op regels gebaseerde wereldorde? Bij die vraag staan we stil in het volgende deel van de blogreeks.

Literatuur

Autor, D.H., D. Dorn en G.H. Hanson (2013) The China Syndrome: Local Labor Market Effects of Import Competition in the United States. American Economic Review, vol. 103(6): 2121–2168.  

CPB (2022) Handelsbaten van de EU en de interne markt. CPB notitie, januari.

CPB (2024) Productiviteitsvoordelen van exportnetwerken. CPB publicatie, oktober.

Clayton, C., M. Maggiori en J. Schreger (2025) Putting economics back into geoeconomics. NBER Working Paper nr. 33681.

Van Dijk, J.H. (2024) Industriepolitiek verhoogt kans op ondoelmatig beleid. ESB, 109(4837S), 36–39.

DNB (2023) Geo-economische fragmentatie: economische en financiële stabiliteitsgevolgen. DNB Analyse, 8 december.

Gaastra, S. (2026) Geopolitieke macht heeft economische waarde. ESB, 111(4853), 6–9.

Gentile, C., D. Hémous en R. Khoban (2023) The global diffusion of clean technology: China and the solar energy boom. Kühne Impact Series 04‑23, Kühne Center for Sustainable Trade and Logistics, Universiteit van Zürich.

IMF (2022) Global trade needs more supply diversity, not less. IMF Blog, 12 april.

Juhász, R., N. Lane en D. Rodrik (2024) The new economics of industrial policy. Annual Review of Economics, 16(1), 213–242.

Krugman, P. (1991) Increasing returns and economic geography. Journal of Political Economy 99(3), 483–499.

OESO (2011) Dynamic gains from trade: the role of intermediate inputs and equipment imports. OECD Trade Policy Papers, nr. 110.

OESO (2025) The market implications of industrial subsidies. OECD Trade Policy Papers, nr. 296.

Ricardo, D. (1817) On the Principles of Political Economy and Taxation. John Murray, Londen.

Rodrik, D. (2018) What do trade agreements really do? Journal of Economic Perspectives 32(2), 73–90.

WRR (2024) Nederland in een fragmenterende wereldorde. WRR Rapport nr. 109, 1 juli.

Wood Mackenzie (2024) Not made in China: the US$6 trillion cost of shifting the world’s clean‑tech manufacturing hub, 12 februari 2024.