De winst van een schoon milieu

Economische activiteiten zetten het milieu onder druk, en dat schaadt uiteindelijk ook de economie. Hoe kunnen economische groei en milieukwaliteit meer hand in hand gaan?

Nederland heeft grote ambities. We willen minder afhankelijk worden van andere landen, het verdienvermogen versterken, de toekomstige welvaart veiligstellen en bedrijven de ruimte geven om te investeren en te vernieuwen. Tegelijkertijd willen we ook onze leefomgeving verbeteren, met gezonde lucht, bodem en water. Hoe bewaken we de balans tussen alle grote ambities en het milieu?

Groen activisme overtuigt niet genoeg consumenten om hun gedrag te veranderen en het goeddoen van enkelen heeft niet genoeg schaal en impact om de problemen op milieugebied op te lossen. Overheidsingrijpen is cruciaal is voor een duurzamere economie.

Ondanks grootschalige investeringen in waterkwaliteits­verbeteringen, gaat Nederland volgend jaar de waterkwaliteitsdoelen van de Europese Kaderrichtlijn Water (KRW) niet halen. Aanvullende marktgerichte oplossingen zijn nodig om de maatschappelijke kosten van watervervuiling te internaliseren.

Omdat de waarde van natuur niet direct zichtbaar is, legt zij het in besluitvorming snel af tegen economische belangen. Er zijn echter steeds meer instrumenten die de waarde van natuur in beeld brengen. Het wordt tijd om deze instrumenten ook te gebruiken in beleid en besluitvorming.

Vertrouwen is essentieel in een markteconomie, maar laat dat geen blind vertrouwen zijn. Juist waar de maatschappelijke kosten potentieel groot zijn, is stevige publieke sturing een kwestie van economisch realisme.

De maatregel om agrariërs uit te kopen werd vier jaar geleden de hoeksteen van het beleid om de stikstofuitstoot terug te brengen, maar blijkt slecht ontworpen. Wat ging er mis en hoe kan het beter?

We vergeten het wel eens, maar de Europese Commissie is heel goed in het maken van regels. In Nederland klagen we graag over de soms onbegrijpelijk lange verordeningen en richtlijnen die Brussel over ons heen uitstort. Toch zijn het juist deze wetten die het klimaat, onze natuur en gezondheid beschermen en tegelijkertijd de Europese economie versterken.

Om de geluidshinder, stikstofuitstoot en CO2-emissies te verminderen, probeert de overheid Schiphol te begrenzen via een maximumaantal vliegbewegingen. Tegelijkertijd wordt echter de hubfunctie ondersteund via tarieven en fiscale uitzonderingen voor transferpassagiers. Die combinatie houdt perverse prikkels in stand.

Zeven van de negen planetaire grenzen zijn overschreden. Als beleidsdiscussies zich op deze grenzen richten, is dit echter vaak op slechts één of op enkele grenzen tegelijk. Het risico is dat verbetering in een domein zorgt voor een verdere overschrijding van een andere planetaire grens. Dat speelt sterk bij de verduurzaming van de voedselvoorziening.

De Europese Kaderrichtlijn Water verplicht lidstaten waterkwaliteit te verbeteren met plannen en economische analyses. Bij de implementatie is al snel gekozen voor een pragmatische aanpak waarbij haalbare en betaalbare doelen werden vastgesteld. Gebruik van economische prikkels en instrumenten bleef echter beperkt.

Hoewel de schadelijke effecten van luchtvervuiling op gezondheid goed bekend zijn, blijft de impact op menselijk kapitaal vaak onderbelicht. In hoeverre beïnvloedt vervuilde lucht leerprestaties en toekomstige sociaal-economische kansen? En wat voor beleid is effectief in het verminderen van deze effecten?

De economische consequenties van milieuvervuiling worden vaak onderschat wanneer milieu- en gezondheidseffecten afzonderlijk worden beoordeeld. De ontwikkelingen rond PFAS laten zien hoe het wel moet.

De overschrijding van planetaire grenzen heeft steeds zichtbaardere maatschappelijke en economische gevolgen. Terugkeren binnen de safe operating space vraagt om een gedeeld begrip van de complexe samenhang tussen ecologie, maatschappij en economie.