Huishoudens in de grensregio kunnen zowel in Nederland als over de grens tanken. Hoe verandert het tankgedrag van dergelijke huishoudens bij een verandering in de brandstofprijs, en passen zij daardoor ook hun boodschappengedrag aan?
In het kort
- Nederlandse grenshuishoudens tankten in 2023 3,6 liter per week minder in Nederland vanwege de relatief lagere Duitse prijzen.
- Een kleine groep huishoudens in de grensregio is extreem gevoelig voor de relatieve brandstofprijs.
- Huishoudens die meer over de grens tankten, deden daar niet vaker hun boodschappen.
Door de energiecrisis van 2022 stegen de brandstofprijzen sterk. De Nederlandse en Duitse overheid reageerden hierop met tijdelijke accijnsverlagingen. De omvang, de timing en de duur van de maatregelen verschilden echter aanzienlijk tussen beide landen.
Het verschillende Nederlandse en Duitse beleid resulteerde in uiteenlopende brandstofprijzen. Hierdoor ontstonden periodes waarin huishoudens in de grensregio tegen een lagere prijs over de grens konden tanken dan in Nederland. Eerder onderzoek heeft al laten zien dat verschillen in brandstofprijzen leiden tot brandstoftoerisme in de grensregio (Jansen en Jonker, 2018; MinFin, 2023; Bonnet et al., 2024).
Het brandstoftoerisme zou ertoe kunnen leiden dat huishoudens in de grensregio ook hun boodschappen gaan doen in het buurland, simpelweg omdat ze daar toch al zijn om te tanken. Dit mogelijke spill-over-effect is nog niet eerder onderzocht. Eerder onderzoek van het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat richtte zich alleen op hoe huishoudens in de grensregio reageren op relatieve prijsverschillen tussen supermarkten in Duitsland en Nederland. Er werd toen een beperkt effect gevonden: relatief weinig huishoudens deden hun boodschappen over de grens vanwege prijsverschillen (Tweede Kamer, 2023).
Om het brandstoftoerisme tijdens de energiecrisis in kaart te brengen, maken wij in dit artikel gebruik van geanonimiseerde pintransactiedata van ABN Amro. Deze data stellen ons in staat het effect van een relatieve brandstofprijsverandering op het tank- en boodschapgedrag van Nederlandse huishoudens in de grensregio te analyseren.
De brandstofaccijnsverhoging
De brandstofprijs voor consumenten steeg sterk tussen 2021 en 2022: terwijl in Nederland in januari 2021 nog 1,56 euro per liter benzine werd betaald, liep dit op naar 2,34 euro in maart 2022 (figuur 1). In Duitsland werd een nog grotere benzineprijsstijging waargenomen.
De hoge brandstofprijzen werden veroorzaakt door het economisch herstel na de pandemie, lagere investeringen door olie- en gasbedrijven, en door Rusland, dat vanaf 2021 minder gas naar Europa exporteerde. Ook de Russische invasie van Oekraïne droeg bij aan de prijsstijging van benzine (IEA, 2025).
Om de brandstof voor huishoudens betaalbaar te houden nam zowel Nederland als Duitsland fiscale maatregelen. Beide landen kozen ervoor om de brandstofaccijnzen tijdelijk te verlagen, maar de omvang en duur van deze accijnsverlagingen varieerden aanzienlijk. Duitsland draaide de accijnsverlaging in september 2022 weer terug, terwijl die in Nederland werd gehandhaafd tot 1 juli 2023.
Door het verschillende Nederlandse en Duitse beleid ontstond er vanaf halverwege 2022 een periode waarin de Nederlandse en Duitse benzineprijzen ongeveer gelijk waren (figuur 1). De prijsgelijkheid bleef bestaan tot 1 juli 2023, toen het Nederlandse beleid veranderde. De Nederlandse benzineprijzen werden toen weer aanzienlijk hoger dan de Duitse. Dit maakte tanken in Duitsland aantrekkelijk voor de anderhalf miljoen Nederlanders die binnen tien kilometer van de Duitse grens wonen.
Transactiedata
We onderzoeken het tankgedrag van Nederlandse huishoudens in 2023 op basis van anonieme pintransactiedata van ABN Amro-klanten. Door te focussen op pintransactiedata blijven contante betalingen buiten beeld, maar we verwachten dat dit geen grote vertekening van het beeld oplevert. Nederlanders maken van alle eurolanden het vaakst gebruik van elektronische betaalmethoden; slechts een op de vijf betalingen gebeurt contant (DNB, 2025). Bij brandstofaankopen ligt dit aandeel vermoedelijke nog lager, aangezien 56 procent van de tankstations onbemand is (Bovag, 2023) en vrijwel alle tankstations een pinterminal aan de pomp hebben.
We selecteren alleen huishoudens die in 2023 actief brandstof kochten. In lijn met Bonnet et al. (2024) definiëren we dit als huishoudens die gedurende elke periode van drie opeenvolgende maanden in 2023 ten minste 150 euro uitgaven bij tankstations. Om te voorkomen dat we transacties bij het tankstation meenemen die grotendeels betrekking hebben op niet-brandstof-producten, nemen we alleen transacties tussen de 25 en 200 euro mee. We beperken de selectie tot huishoudens die in 2023 niet zijn verhuisd. De uiteindelijke dataset bestaat uit ongeveer 75.000 huishoudens. De analyse voor de boodschappen wordt gedaan op het deel van deze dataset (70.000 huishoudens) waarvoor we ook pintransacties observeren voor boodschappen.
De transactiedata laten het bedrag zien dat is afgerekend bij een tankstation. Om tot een schatting te komen van het aantal liters brandstof dat is gekocht, delen we het transactiebedrag door de gemiddelde benzineprijs van het land van aankoop. Hiermee maken we de aanname dat alle gekochte brandstof benzine is. In de praktijk klopt dit voor grofweg tachtig procent van de brandstof gekocht door particulieren (CBS, 2024). Aangezien de diesel- en lpg-prijs lager liggen dan de benzineprijs, is het aantal liters dat we vinden een ondergrens voor de daadwerkelijke situatie.
De dataset splitsen we op in twee groepen: huishoudens die in de Duitse grensregio wonen en huishoudens die niet in de grensregio wonen. De Duitse grensregio is het gebied dat binnen tien kilometer wegafstand van de Duitse grens ligt (Jansen en Jonker, 2018; Boukris en Mocking, 2023). Voor alle huishoudens bepalen we de wegafstand tot de Duitse grens aan de hand van CBS (2022): een tabel met voor elke Nederlandse postcode de wegafstand tot de Duitse grens.
Methode
Middels een difference-in-differences-analyse analyseren we het effect van de Nederlandse accijnsverhoging op het tankgedrag van huishoudens in en buiten de grensregio met Duitsland tijdens de energiecrisis. Bij de schattingen vergelijken we het aantal in Nederland getankte liters brandstof van de groep huishoudens die in de Duitse grensregio wonen met de controlegroep bestaande uit huishoudens die niet in de grensregio wonen.
We analyseren de data over heel 2023: tot 1 juli 2023 zijn de benzineprijzen in Nederland en Duitsland nagenoeg gelijk en daarna stijgen ze in Nederland ten opzichte van die in Duitsland.
Om rekening te houden met vraagvariaties door prijsfluctuaties corrigeren we voor de Duitse benzineprijzen. Bij de analyse van de boodschappen nemen we als afhankelijke variabele de uitgave aan Nederlandse boodschappen.
Minder tanken in Nederland
Vóór de accijnsverhoging tanken huishoudens in de grensregio gemiddeld vijf liter brandstof (grofweg twintig procent) minder bij Nederlandse tankstations dan huishoudens die niet in de grensregio wonen (figuur 2). Dit verschil komt doordat huishoudens in de grensregio ook bij Duitse tankstations tanken indien er geen verschil is in brandstofprijs tussen Nederland en Duitsland.
In de week voorafgaand aan de accijnsverhoging in Nederland is er een duidelijk anticipatie-effect waarneembaar: zowel huishoudens in als buiten de grensregio tanken fors meer dan in de voorgaande weken (figuur 2). Huishoudens timen hun brandstofaankopen strategisch om te profiteren van de lagere brandstofprijzen vóór de aangekondigde accijnsverhoging.
Na de accijnsverhoging vermindert het aantal getankte liters bij Nederlandse tankstations zowel voor huishoudens in als buiten de grensregio (figuur 2). Huishoudens in de grensregio tanken 3,6 liter minder brandstof bij Nederlandse tankstations ten opzichte van huishoudens buiten de grensregio. Deze extra 3,6 liter is gelijk aan ongeveer twintig procent van de consumptie van Nederlandse brandstof van huishoudens in de grensregio voorafgaand aan de accijnsverhoging.
De gemiddeld 3,6 liter Nederlandse brandstof die huishoudens in de grensregio minder tanken, telt op tot bijna 100 liter per huishouden in de tweede helft van 2023. Rekening houdend met 700.000 huishoudens die in de grensregio wonen (CBS, 2023) en een gemiddeld autobezit van 75 procent in Nederland (Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid, 2022) is de totale vermindering van Nederlandse brandstof als gevolg van de accijnsverhoging al snel tientallen miljoenen liters brandstof. Hiermee lopen de gemiste accijnsinkomsten (79 cent per liter benzine en 52 cent per een liter diesel) op in de miljoenen euro’s.
Kleine groep actieve brandstoftoeristen
Niet iedereen in de grensregio reageert even sterk op de accijnsverhoging in Nederland (figuur 3). Wanneer we het aandeel brandstofconsumptie in Duitsland vóór en na de accijnsverhoging vergelijken, zien we dat het merendeel van de huishoudens niet reageert. Dit duidt erop dat een groot deel van de Nederlandse huishoudens in de grensregio hun tankgedrag niet aanpast aan relatieve prijsveranderingen.
Er is echter ook een groep Nederlanders die na de accijnsverhoging meer brandstof ging tanken bij Duitse tankstations (figuur 3). De tien procent huishoudens die hun tankgedrag het meest aanpasten na de accijnsverhoging is extreem gevoelig voor de relatieve brandstofprijs tussen Nederland en Duitsland (figuur 4).
Voor deze meest prijsgevoelige huishoudens lagen de brandstofuitgaven in Duitsland voor de accijnsverhoging onder het gemiddelde van de grensregio (figuur 4). Na de accijnsverhoging stegen de brandstofuitgaven voor deze groep naar bijna het drie dubbele van het gemiddelde in de grensregio. Er zit geen statistisch significant verschil in de hoogte of de bron van het inkomen (zoals salaris, pensioen of uitkering) van de huishoudens in de meest prijsgevoelige groep ten opzichte van alle huishoudens in de grensregio. Inkomensverschillen bieden dus geen verklaring voor de geobserveerde variaties in huishoudens in de grensregio na de accijnsverhoging.
Boodschapgedrag verandert niet
De accijnsverhoging op brandstof heeft slechts een gering effect op de uitgaven aan Nederlandse boodschappen voor huishoudens in de grensregio: het gaat om slechts één à twee procent van de totale wekelijkse bestedingen aan boodschappen. Dit is een beperkt effect, zeker gezien het feit dat huishoudens in de grensregio gemiddeld elf procent van hun boodschappen in Duitsland doen. Zelfs wanneer we het effect schatten voor de tien procent huishoudens die het sterkst reageren op de brandstofprijsverandering, blijft het effect beperkt tot een toename van vijf à zes procent van hun wekelijkse bestedingen aan boodschappen over de grens. Waar de accijnsverhoging dus wel tot onevenwichtigheden leidt op de regionale brandstofmarkt, is het effect op de boodschappenmarkt veel minder zichtbaar.
Tot slot
Grenshuishoudens tanken vaker in Duitsland als gevolg van een accijnsverhoging. Het ontwijken van hogere accijnzen is een klassiek voorbeeld van economische weglekeffecten. Accijnzen worden immers ingezet als beleidsinstrument om gedrag te beïnvloeden. Wanneer consumenten vanwege gunstigere prijzen over de grens tanken, ondermijnt dat de effectiviteit van de maatregelen die gericht zijn op het terugdringen van brandstofconsumptie en CO2-uitstoot. Het ontlopen van de brandstofaccijnzen is echter geen wijdverspreid fenomeen en er zijn ook geen spill-over-effecten naar de boodschappensector.
Literatuur
Bonnet, O., É. Fize, T. Loisel en L. Wilner (2024) Is carbon tax truly more salient? Evidence from fuel tourism at the France-Germany border. CESifo Working Paper, 10918.
Boukris, I. en R. Mocking (2023) Automobilisten tankten meer binnen Nederland na accijnsverlaging. ESB, 108(4819), 143.
Bovag (2023) Aandeel onbemande stations stijgt naar 56 procent. Bovag Persbericht, 4 april.
CBS (2022) Afstanden van postcodes tot de grens, 2021. CBS Statistiek, 7 juli.
CBS (2023) Kerncijfers per postcode. CBS Statistiek.
CBS (2024) Zakelijke automobilist rijdt meer elektrisch dan op diesel.CBS Nieuws, 7 november.
DNB (2025) Cash nog steeds populair in Europa, maar gebruik neemt verder af. DNB Nieuwsbericht, 21 januari.
IEA (2025) Global energy crisis. IEA Informatie. Te vinden op www.iea.org.
Jansen, D.-J. en N. Jonker (2018) Fuel tourism in Dutch border regions: Are only salient price differentials relevant? Energy Economics, 74, 143–153.
Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid (2022) Het wijdverbreide autobezit in Nederland. KiM Brochure, 22 februari. Te vinden op www.kimnet.nl.
MinFin (2023) Vervolgonderzoek van de accijnsverlaging op brandstoffen per 1 april 2022. Ministerie van Financiën. Te vinden op www.rijksoverheid.nl.
Tweede Kamer (2023) Antwoorden op Kamervragen over lagere prijzen dagelijkse boodschappen in Duitsland, DGBI / 26555438.
Auteurs
Categorieën
