Bezuinigingen ondanks historisch gezien stabiele overheidsfinanciën

Nederland zit in een situatie met zowel een lage staatsschuld als beperkte inkomsten- en uitgavenniveaus. Desondanks wil het kabinet bezuinigingen op de verzorgingsstaat, vanwege onder meer de stijgende uitgaven aan defensie en door vergrijzing. Gezien de huidige staat van de overheidsfinanciën zijn er echter meer opties om stijgende uitgaven op te vangen dan om te bezuinigen. Alternatieven, zoals de tijdelijke Europese ontsnappingsclausule en aanvullende maatregelen aan de inkomstenkant, zouden overwogen moeten worden.

Historisch gezien is Nederland er vroeg bij met de bezuinigingen. Er zijn inderdaad uitdagingen: door de vergrijzing zullen de sociale zekerheid en zorg duurder worden, en de rentekosten lopen op. Op dit moment staan de overheidsfinanciën er echter nog goed voor. De overheidsuitgaven en -inkomsten schommelen al dertig jaar rond de 45 procent van het bruto binnenlands product (bbp) en zijn daarmee aanzienlijk lager dan het record van 54 procent tijdens de verzorgingsstaatcrisis uit de jaren tachtig. De staatsschuld zit ver onder de Europese schuldnorm van zestig procent van het bbp. Dit is anders dan bij enkele andere grote bezuinigingsoperaties in de afgelopen decennia: tijdens de verzorgingsstaatcrisis liep de staatsschuld op tot 77 procent van het bbp en tijdens de kredietcrisis tot 67 procent.

Er zijn alternatieven voor de bezuinigingen op de sociale zekerheid. De ontsnappingsclausule vanuit de Europese Unie maakt het mogelijk om tijdelijk defensie-uitgaven met een hoger tekort op te vangen. Nederland maakt van die mogelijkheid geen gebruik, in tegenstelling tot de meeste andere EU-landen. Ook blijft de inkomstenkant onderbelicht. Aanpassingen in het belastingstelsel zouden een deel van de kosten kunnen dekken. Met name afschaffing van de hypotheekrenteaftrek, in 2024 goed voor 9,5 miljard aan belastingvoordeel, is daarvoor een belangrijke kandidaat.

Het kabinet zou de alternatieven op bezuinigen serieuzer moeten nemen. Daarvoor bestaat ruimte: het inkomstenniveau is al jaren stabiel en ver onder de pieken uit de jaren tachtig. De dekking van extra uitgaven hoeft dus niet uitsluitend uit lagere overheidsuitgaven te komen, maar kan ook worden gezocht in hogere belastinginkomsten of een tijdelijk hoger begrotingstekort via de ontsnappingsclausule.