De maatschappelijke lasten van ongezonde consumptie zijn aanzienlijk en komen met name op de arbeidsmarkt tot uiting. Toch worden alcoholhoudende dranken en ongezondere voeding al jaren meer betaalbaar. Beprijzend beleid ligt voor de hand.
In het kort
- Sinds 2013 stijgen de prijzen van alcoholhoudende dranken en ongezondere voeding minder snel dan de inkomens.
- Door accijnzen en verbruiksbelastingen driejaarlijks te indexeren ontstaan prijsschokken die gedrag kunnen beïnvloeden
In Nederland zijn ongezonde consumptiepatronen wijdverbreid: twintig procent van de Nederlandse bevolking rookt, acht procent is een zware drinker en de helft heeft overgewicht (MinVWS, 2025).
Ongezonde consumptie heeft aanzienlijke economische gevolgen. De maatschappelijke baten van minder ongezonde consumptie (roken, alcohol en ongezond voedsel) hangen voornamelijk samen met een langere levensduur, die leidt tot een hogere arbeidsproductie. Daarnaast resulteert minder ongezonde consumptie in lagere verzuimcijfers en een hogere arbeidsparticipatie, wat ook de arbeidsproductiviteit kan verhogen (Weil, 2014; Bloom et al., 2024; Wouterse et al., 2024).
Een afname van ongezonde consumptiepatronen levert ook aanzienlijke immateriële baten op in de vorm van genoten (kwaliteit van) levensjaren. De waarde van verloren (kwaliteit aan) levensjaren voor rokers en alcoholgebruikers wordt respectievelijk geschat op 33 à 35 en 5,8 à 7,4 miljard euro per jaar (Kok et al., 2016; De Wit et al., 2018). Wouterse et al. (2024) schatten de gezondheidswinst van een afname van het gemiddelde BMI met één procent op 0,06 gewonnen gezonde levensjaren per persoon oftewel 680 miljoen euro per jaar.
Om de ongezonde consumptie van burgers te stoppen, kan de overheid beprijzend beleid gebruiken, waarbij de productprijzen worden verhoogd. Deze prijsverhoging grijpt direct in op het keuzeproces van consumenten.
Aanzienlijke en regelmatige verhogingen van de prijzen voor alcohol en tabak worden in de wetenschappelijke literatuur als een van de meest effectieve methoden gezien om consumptie ervan tegen te gaan (WHO, 2010; Croes en Willemsen, 2020). Voor ongezond voedsel en drinken, zoals suikerhoudende dranken en zwaar bewerkt voedsel, worden verbruiksbelastingen doorgaans gezien als effectief in het tegengaan van consumptie, zij het in een context van een breder scala aan maatregelen (Van Giessen et al., 2021). Met name jongeren, zware gebruikers en mensen met lagere inkomens zijn gevoelig voor prijsverhogingen van tabak en alcohol (Jiang et al. 2016; Croes en Willemsen, 2020). Bij jongeren is de kans relatief groot ten opzichte van volwassenen dat gedragsveranderingen blijvend zijn (Kueng en Yakovlev, 2021).
In dit artikel laat ik zien in welke mate er momenteel al beprijzend beleid wordt gevoerd voor ongezonde consumptiemiddelen. Daarnaast vergelijk ik de prijsontwikkeling van deze middelen met de algemene inkomensontwikkeling. Wanneer de prijsstijgingen van ongezonde consumptie achterblijven bij de algemene inkomensontwikkeling, worden deze producten relatief goedkoper, wat ruimte biedt om beprijzend beleid toe te passen.
De stand van beprijzend beleid
Beprijzend beleid om tabaksgebruik tegen te gaan, is al jaren gemeengoed (figuur 1a). Accijns vormt het leeuwendeel van de prijs van een pakje sigaretten (zeventig procent in 2024). De effectiviteit van het prijsbeleid op sigaretten blijkt uit een evaluatie van de recente verhoging van tabaksaccijns in 2023: twaalf procent van de steekproef geeft aan gestopt te zijn met roken, minder te roken of een stoppoging te hebben gedaan vanwege de accijnsverhoging (Rotteveel et al., 2024). De effectiviteit van prijsbeleid voor tabak neemt wel af: consumenten gaan vaker dan voorheen over tot het roken van buitenlandse of illegale producten (Douane, 2023).
Voor alcoholische dranken wordt nog maar beperkt gebruikgemaakt van beprijzend beleid (figuur 1b). Bij een biertje gekocht in de horeca maakt accijns slechts circa drie procent van de totale prijs uit. Voor pils in de supermarkt (23 procent accijns) en hoog-alcoholische dranken (37 procent) geldt dat accijns een groter gedeelte van de prijs uitmaakt (eigen berekening op basis van data van het CBS), maar nog steeds substantieel lager dan bij tabak. Op suikerhoudende voeding en non-alcoholische dranken wordt momenteel geen beprijzend beleid gevoerd.
Drank steeds goedkoper
De prijzen van alcoholhoudende dranken zijn de afgelopen jaren achtergebleven bij de inkomens (figuur 2). Alcohol is de afgelopen jaren dus steeds betaalbaarder geworden. Voor tabak zijn de prijzen juist erg gestegen in vergelijking tot de inkomens, mede vanwege recente accijnsverhogingen. De prijsontwikkeling van ongezonde voeding (producten die niet zijn opgenomen in de Schijf van Vijf) bleef achter bij de inkomensontwikkeling, terwijl ongezonde dranken juist relatief duurder werden.
Beleidsopties
De maatschappelijke baten van een accijnsverhoging op alcoholhoudende dranken zijn groot, mede omdat het accijnsinstrument tot op heden nog maar beperkt wordt ingezet. Verdere verhogingen van tabaksaccijns ligt vanuit economisch perspectief niet voor de hand omdat de effectiviteit van het accijnsinstrument afneemt.
Het voornemen van het nieuwe kabinet om een suikerbelasting in te voeren kent aanzienlijke gezondheidsbaten, afhankelijk van de uitwerking (Van der Ende et al., 2024; Rijksoverheid, 2024; Tweede Kamer, 2024).
Om te voorkomen dat de relatieve prijs van ongezonde consumptie ten opzichte van het inkomen afneemt, kan gedacht worden aan een indexatiesystematiek. Daarmee blijft de reële waarde van accijns of de verbruiksbelasting op peil, wat een reële prijsdaling (gedeeltelijk) voorkomt. Als er bijvoorbeeld eens in de drie jaar geïndexeerd wordt, zorgt dat voor een relatief grote accijnsverhoging, wat het gedragseffect bij de gebruiker kan vergroten.
Omdat mensen met een lager inkomen volgens cijfers van het CBS een relatief groot deel van hun inkomen aan tabak besteden, worden zij door een accijnsverhoging op tabak relatief zwaar geraakt. Ook een suikerbelasting raakt lagere inkomens relatief hard (Van der Ende et al., 2024). Daar staat tegenover dat de positieve gezondheidseffecten voor deze groep relatief groot zijn en de inkomstenbelasting een efficiënter herverdelingsmechanisme is dan accijns (Atkinson en Stiglitz, 1976). Voor zowel alcoholische dranken als ongezondere (non-alcoholische) dranken geldt volgens het CBS een relatief gelijke verdeling over de inkomensdistributie waardoor inkomenseffecten uitblijven.
Literatuur
Atkinson, A.B. en J.E. Stiglitz (1976) The design of tax structure: direct versus indirect taxation. Journal of Public Economics, 6(1-2), 55–75.
Bloom, D.E., D. Canning, R. Kotschy et al. (2024) Health and economic growth: Reconciling the micro and macro evidence. World Development, 178, 106575.
Croes, E. en M. Willemsen (2020) Effecten van accijns en prijs op het gebruik van tabaksproducten. Trimbos-Instituut, Nationaal Expertisecentrum Tabaksontmoediging.
Douane (2023) Empty Pack Survey meting 2023: Resultaten onderzoek herkomst lege sigerettenverpakkingen. Douane, Rapport. Te vinden op www.rijksoverheid.nl.
Ende, M. van der, R. Orhan Pees, C. Horlings et al. (2024) Suikerbelasting, effectenonderzoek. Ecorys Rapport, 8 mei. Te vinden op www.rijksoverheid.nl.
Giessen, A. van, E. Douma, T. Kuijpers et al. (2021) Inventarisatie aanvullende maatregelen Nationaal Preventieakkoord: Mogelijke vervolgstappen richting de ambities voor 2040. RIVM Rapport, 2021-0053.
Kok, L., C. Berden en C. Koopmans (2016) Kosten van roken. SEO Rapport, 2015-53.
Kueng, L. en E. Yakovlev (2021) The long-run effects of a public policy on alcohol tastes and mortality. American Economic Journal: Economic Policy, 13(1), 294–328.
Jiang, H., M. Livingston, R. Room en S. Callinan (2016) Price elasticity of on-and off-premises demand for alcoholic drinks: A Tobit analysis. Drug and Alcohol Dependence, 163, 222–228.
MinVWS (2018) Nationaal Preventieakkoord. Ministerie van VWS, november. Te vinden op www.rijksoverheid.nl.
Rijksoverheid (2024) Regeerprogramma: Uitwerking van het hoofdlijnenakkoord door het kabinet, 13 september.
Rotteveel, A., M. Lambooij en A. de Wit (2024) Gedragseffecten van de accijnsverhoging op tabak in 2023. RIVM Rapport, 2024-0069.
Tweede Kamer (2024) Kamerbrief over gedifferentieerde verbruiksbelasting van alcoholvrije dranken op basis van suikergehalte. Kamerbrief, 2024-0000242870.
Weil, D.N. (2014) Health and economic growth. In: P. Aghion en S. Durlauf (red.), Handbook of Economic Growth, Vol. 2. Amsterdam: Elsevier, p. 623–682.
WHO (2010) Global strategy to reduce the harmful use of alcohol. WHO Publicatie.
Wit, G.A. de, P.F. van Gils, E.A.B. Over et al. (2018) Maatschappelijke kosten-batenanalyse van beleidsmaatregelen om alcoholgebruik te verminderen. RIVM Rapport, 2018-0146.
Wouterse, B., S. Boxebeld en J. Mierau (2024) Preventie is goed voor de gezondheid en voor de portemonnee. ESB, 109(4838), 440–442.
Auteur
Categorieën
