Nederland zit op slot: bedrijven en huizen krijgen geen (of onvoldoende) aansluiting op het elektriciteitsnet. Niet door een gebrek aan (groene) stroom, maar door een gebrek aan afstemming tussen vraag en aanbod. Overdag produceren zonnepanelen meer dan het net aankan, terwijl ’s avonds buurtnetten overvol raken door laadpalen en inductiekoken.
De oplossing? Vraagsturing – het verschuiven van elektriciteitsverbruik naar momenten van overvloed. Als het loont om de auto niet direct bij thuiskomst op te laden, maar in de vroege nacht en vroege middag, komen er vanzelf apps die dat regelen en mensen ontzorgen. Als de eigenaar van een elektrische auto het opladen verplaatst van de vroege avond naar een gunstiger moment, drukt dat de piekvraag enorm, en daarmee de stroomkosten. Dat potentiële kostenvoordeel wordt nu echter niet benut omdat de meeste elektriciteitsprijzen gedurende de dag nog steeds constant zijn. De maatschappelijke winst is zelfs groter: minder congestie, meer bedrijven die duurzaam kunnen elektrificeren, meer huizen die gebouwd kunnen worden, en minder CO2-uitstoot van de gascentrale omdat de piekvraag afneemt, het moment dat de gascentrales vol aanstaan.
Sturen van de vraag kan met een aantal relatief simpele prijsprikkels. Allereerst moeten dynamische prijzen de standaard worden voor alle nieuwe energiecontracten. De risico’s kunnen binnen het ontwerp van het contract ondervangen worden (Gerlagh, 2023). Landen als Spanje en Zweden hebben de stap al gemaakt, en daar werkt het prima (Enrich et al., 2024). Maak dynamische tarieven ook de standaard voor het bedrijfsleven en laadpalen.
Vervolgens is het zaak om de hoogte van de elektriciteitsbelasting en nettarieven te laten meebewegen met het dagritme van schaarste en overschot.
Ook moet het nettarief slimmer: een hoger nettarief voor hoog verbruik, zodat het financieel aantrekkelijk wordt om een auto op een lagere intensiteit op te laden (Berenschot, 2024; Dijkstra et al., 2026, in dit dossier; Ovaere en Vergouwen, 2025). Zo worden er prikkels gecreëerd om stroom te verbruiken op momenten dat het rustig is op het net.
Ook zou er een capaciteitstarief moeten worden ingevoerd voor teruglevering boven een bepaalde limiet. Dat stimuleert investeringen in, en efficiënt gebruik van, thuisbatterijen.
Met deze relatief gemakkelijke oplossingen behalen we winst voor iedereen. De energierekening voor arme huishoudens wordt verlaagd: zij betalen een lager nettarief dan nu (Berenschot, 2024). Dankzij dynamische prijzen en het capaciteitstarief is salderen niet oneerlijk en kunnen we het behouden; het beloont arme huishoudens met een paar zonnepanelen. De energiearmoede neemt af en er is minder inkomenssteun nodig. Rijke huishoudens met zonnepanelen en/of een elektrische auto dragen meer bij via het capaciteitstarief. En de netcongestie neemt af. Huishoudens met grootverbruik van het elektriciteitsnet kunnen de extra kosten vermijden door gebruik te spreiden en een batterij te kopen. Voor een econoom is het eenvoudig: het huidige evenwicht is zeer inefficiënt en geeft daardoor onnodig maatschappelijke kosten. Lossen we dat op, dan valt er winst te verdelen.
De opdracht aan de overheid en markt: verschuif de vraag, en schuif het probleem niet door! We hebben niet één maatregel nodig, we hebben ze allemaal nodig. En niet half, maar helemaal, zonder dat zal de energietransitie vertragen. De netschaarste is zo groot dat we in 2025 elektriciteit rantsoeneren – en dat in een vrije markt! Het is tijd om de prijzen hun werk weer te laten doen. Voordat de black-outs komen.
Literatuur
Berenschot (2024) Prijsprikkel nettarief schept ruimte op elektriciteitsnet. Berenschot Nieuwsbericht, 22 oktober.
Dijkstra, P., D. Kopányi, F. van Montfoort en M. Mulder (2026) Alternatieve nettarieven kunnen piekvraag sturen en netcongestie verminderen. ESB, 111(4853S), 54–58.
Enrich, J., R. Li, A. Mizrahi en M. Reguant (2024) Measuring the impact of time-of-use pricing on electricity consumption: Evidence from Spain. Journal of Environmental Economics and Management, 123(1), 102901.
Gerlagh, R. (2023) Transitie vergt dynamische energiecontracten met meebewegend prijsplafond. ESB, 108(4828), 582–583.
Ovaere, M. en M. Vergouwen (2025) Mind the peak: the role of peak demand charges and real-time pricing in residential electricity flexibility. Ghent University Working Paper 2025/1115.